लंडन : आपल्या मानवी डोळ्यांना उंदराच्या केसाळ चेहऱ्यावरील भावना चटकन समजणार नाहीत; पण पाच दिवस पिंजऱ्यात एकटे राहिल्यानंतर, जेव्हा एखादी उंदीर तिच्या बहिणीला पुन्हा भेटते, तेव्हा तिची देहबोली पाहिली तर तिला काय वाटत असेल, याचा अंदाज तुम्हाला नक्कीच येईल.
एकांतामधून आलेली ती उंदीर मानवी कानांना ऐकू न येणाऱ्या अत्यंत उच्च आवाजात आनंदाने ओरडू लागते. ती आपल्या बहिणीचा पाठलाग करते, जणू काही गळाभेट घेण्यासाठी ती तिच्या शरीराखाली शिरण्याचा प्रयत्न करते. बऱ्याच दिवसांनी भेटलेल्या एखाद्या जुन्या मित्राला किंवा कुटुंबातील सदस्याला भेटल्यावर तुम्हाला किंवा मला जे वाटते, अगदी तसेच काहीसे तिलाही वाटत असावे, कदाचित फक्त यात हुंगण्याचे प्रमाण थोडे जास्त असते. थोडक्यात सांगायचे, तर ती इतके दिवस ‘एकटी’ होती. एकटेपणा हा फक्त माणसांसाठीच नसतो आणि त्याचे दुष्परिणामही फक्त माणसांपुरते मर्यादित नाहीत. गेल्या दशकभरात काही संशोधकांचा असा विश्वास दृढ झाला आहे की, प्राण्यांना इतरांच्या सोबत राहण्याची असलेली ओढ ही केवळ त्यांची आवड नसून, ती त्यांची एक अत्यंत मूलभूत आणि महत्त्वाची गरज आहे. संशोधकांच्या मते, जेव्हा आपला पुरेसा सामाजिक संपर्क येत नाही, तेव्हा आपल्याला लागणारी ही कमतरता भूक किंवा तहानेसारखीच जाणवते. आणि जेव्हा आपल्याला हवी तेवढी सोबत मिळते, तेव्हा आपण तृप्त होतो. एखाद्या प्राण्याला किती प्रमाणात सामाजिक संपर्काची गरज आहे, हे त्या प्राण्याच्या प्रजातीवर आणि वैयक्तिक स्वभावावरही अवलंबून असू शकते. शास्त्रज्ञांना पक्षी, माकडे, मासे आणि अगदी झुरळांमध्येही एकाच प्रजातीत सामाजिक गरजांचे वेगवेगळे स्तर आढळले आहेत. कॅलिफोर्नियातील ‘साल्क इन्स्टिट्यूट फॉर बायोलॉजिकल स्टडीज’च्या न्यूरोसायंटिस्ट (मज्जासंस्था वैज्ञानिक) काय टाय सांगतात, ‘माणसांच्या बाबतीत सांगायचे, तर तुम्ही एखाद्या मोठ्या पार्टीत असूनही तुम्हाला एकटे वाटू शकते, किंवा तुम्ही तुमच्या ऑफिसमध्ये एकटे असतानाही तुम्हाला अगदी छान वाटू शकते.’ सोबत राहण्याची आदर्श पातळी कोणतीही असो, काय टाय आणि इतर संशोधकांचे मानणे आहे की, प्राण्यांची एकटे राहण्याची आणि इतरांसोबत वेळ घालवण्याची ही संतुलन राखण्याची गरज म्हणजे एक प्रकारचे ‘होमिओस्टॅसिस’ (Homeostasis - शरीराची अंतर्गत स्थिती संतुलित ठेवण्याची प्रक्रिया) आहे. हे संतुलन जगण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. आज शास्त्रज्ञ मेंदूच्या कोणत्या भागात हे संतुलन नियंत्रित केले जाते, म्हणजेच ‘एकटेपणाचे पेशीजन्य मूळ’ (Cellular substrate of loneliness) कुठे आहे, याचा शोध घेत आहेत. या संशोधनाचा भविष्यात एकटेपणाचा सामना करणाऱ्या माणसांना मोठा फायदा होईल, अशी आशा त्यांना आहे.
प्राण्यांमधील सामाजिकतेची विविध रूपे
निसर्गात प्राण्यांच्या सामाजिकतेचे वेगवेगळे स्तर पाहायला मिळतात. उदाहरणार्थ, उदमांजर (Beavers) त्यांच्या अगदी जवळच्या कुटुंबासोबत राहतात. ‘स्टार्लिंग’ (Starlings) पक्षी हजारोंच्या संख्येने आकाशात एकत्र थवे करून उडतात. याउलट, प्रौढ नर ओरांगऊटान (Orangutans) जोडीदार मिळेपर्यंत जंगलात पूर्णपणे एकटे फिरतात. प्राण्यांची ही सामाजिकतेची आदर्श पातळी नेमकी कशामुळे ठरते? याच कोड्याचे उत्तर शोधण्यात आता न्यूरोसायंटिस्ट व्यस्त आहेत.
