मॉस्को : आंतरराष्ट्रीय जलमार्गांच्या चर्चेत आपण अनेकदा कॅस्पियन समुद्र किंवा उत्तर अमेरिकेतील ‘ग््रेाट लेक्स’बद्दल ऐकतो. परंतु, पृथ्वीवरील जीवनाचा कणा असलेल्या या जलसाठ्यांमध्ये रशियातील एक तलाव आपल्या अद्भुत वैशिष्ट्यांमुळे सर्वांचे लक्ष वेधून घेतो. तो म्हणजे ‘बैकाल तलाव’. हा केवळ जगातील सर्वात जुनाच नाही, तर सर्वात खोल तलावदेखील आहे.
सैबेरियाच्या आग्नेय भागात असलेला बैकाल तलाव सुमारे 2.5 कोटी (25 दशलक्ष) वर्षे जुना आहे. त्याची खोली तब्बल 1,700 मीटर इतकी असून, पृथ्वीवरील गोड्या पाण्याचा (बर्फाच्या स्वरूपात नसलेले) 20 टक्के साठा एकट्या या तलावात आहे. 636 कि.मी. लांब आणि 31,500 चौ. कि.मी. क्षेत्रफळात पसरलेला हा तलाव पाण्याच्या प्रमाणानुसार जगातील सर्वात मोठा गोड्या पाण्याचा साठा मानला जातो. बैकाल तलावाचे वय आणि त्याचे इतर जगापासून असलेले विलगीकरण यामुळे येथे एक अत्यंत समृद्ध आणि दुर्मीळ परिसंस्था विकसित झाली आहे. म्हणूनच याला ‘रशियाचे गालापागोस’ असेही म्हटले जाते. येथे जलचर प्राण्यांच्या 2,600 हून अधिक प्रजाती आढळतात, ज्यांमधील बहुतांश प्रजाती जगातील इतर कुठेही सापडत नाहीत. येथील सर्वात प्रसिद्ध प्राणी म्हणजे ‘बैकाल सील’. हा जगातील एकमेव असा सील आहे जो केवळ गोड्या पाण्यात राहतो. हा एक ‘रिफ्ट लेक’ आहे, जो पृथ्वीचा पृष्ठभाग एकमेकांपासून लांब सरकल्यामुळे तयार झाला आहे. या तलावात 330 हून अधिक नद्या आणि ओढे येऊन मिळतात; मात्र ‘अंगारा’ ही यातून बाहेर पडणारी एकमेव नदी आहे. तलावाच्या तळाशी साचलेले जाड गाळाचे थर शास्त्रज्ञांना पृथ्वीचा इतिहास आणि हवामान बदलाचा अभ्यास करण्यास मदत करतात. युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या या तलावाचे महत्त्व केवळ रशियासाठीच नाही, तर संपूर्ण जगासाठी आहे. उत्क्रांती, पर्यावरणशास्त्र आणि हवामान इतिहासाच्या संशोधनासाठी हा तलाव म्हणजे निसर्गाची एक अनमोल प्रयोगशाळाच आहे.
