हम्पी : जिथे प्रत्येक दगड एका गौरवशाली इतिहासाची कहाणी सांगतो, त्या विजयनगर साम्राज्याच्या राजधानी हम्पीच्या भूमीत एक अशी भव्य गणेश मूर्ती विराजमान आहे, जी पाहणार्याला केवळ तिच्या आकारानेच नव्हे, तर तिच्या निर्मितीमागील कला आणि श्रद्धेनेही अचंबित करते. ‘कडलेकाळू गणेश’ नावाने ओळखली जाणारी ही मूर्ती, दक्षिण भारतातील सर्वात मोठ्या अखंड दगडी (Monolithic) गणेश मूर्तींपैकी एक म्हणून प्रसिद्ध आहे. ही मूर्ती म्हणजे केवळ एक धार्मिक प्रतीक नाही, तर ती तत्कालीन शिल्पकला आणि अभियांत्रिकी कौशल्याचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे.
हेमकुटा टेकडीच्या उतारावर वसलेली ही गणेश मूर्ती पर्यटकांचे आणि भाविकांचे लक्ष वेधून घेते. या मूर्तीची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये अशी- अवाढव्य आकार : ही मूर्ती सुमारे 15 फूट (4.5 मीटर) उंच असून ती एकाच विशाल दगडातून कोरण्यात आली आहे. तिचा भव्य आकार आणि शांत मुद्रा पाहणार्याच्या मनात श्रद्धेची भावना निर्माण करते. ‘कडलेकाळू’ नावामागील गंमत : कन्नड भाषेत ‘कडलेकाळू’ याचा अर्थ ‘हरभर्याचा दाणा’ किंवा ‘फुटाणा’ असा होतो. या मूर्तीचे पोट हरभर्याच्या दाण्याप्रमाणे गोल आणि विशाल असल्यामुळे तिला हे नाव पडले आहे.
उत्कृष्ट शिल्पकला : मूर्तीचे बारकावे अत्यंत सुंदर आहेत. गणेशाच्या डोक्यावरील मुकुट, कानातील अलंकार आणि पोटाभोवती बांधलेला सर्प, हे सर्व तपशील अत्यंत कुशलतेने कोरलेले आहेत. गणेशाच्या एका हातात तुटलेला दात (एकदंत) आणि दुसर्या हातात मोदकांचे पात्र स्पष्टपणे दिसते. भव्य मंडप : ही मूर्ती एका खुल्या, उंच आणि स्तंभांवर आधारलेल्या दगडी मंडपात स्थापित आहे. हा मंडप विजयनगर स्थापत्यशैलीचा एक सुंदर नमुना असून, तो मूर्तीच्या सौंदर्यात आणखी भर घालतो.
या मूर्तीची निर्मिती विजयनगर साम्राज्याच्या सुवर्णकाळात, सुमारे इ.स. 1446 मध्ये, राजा दुसरा नरसिंह यांच्या कारकिर्दीत झाली असल्याचे मानले जाते. विजयनगरच्या व्यापार्यांनी ही मूर्ती तयार करून घेतली होती, जी त्यांच्या समृद्धीचे आणि गणेशावरील श्रद्धेचे प्रतीक होती. इ.स. 1565 मध्ये झालेल्या तालिकोटच्या लढाईनंतर विजयनगर साम्राज्याचा पाडाव झाला आणि शहराची मोठ्या प्रमाणात नासधूस करण्यात आली.
या आक्रमणात मूर्तीच्या सोंडेचे आणि पोटाचे काही प्रमाणात नुकसान झाले. तरीही, शेकडो वर्षांनंतरही ही मूर्ती आपले मूळ वैभव आणि शांत भाव टिकवून उभी आहे. ‘कडलेकाळू गणेश’ मूर्ती आज केवळ एक ऐतिहासिक स्मारक राहिलेली नाही, तर ती एक महत्त्वाचे पर्यटन स्थळ आणि श्रद्धास्थान बनली आहे. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समाविष्ट असलेल्या हम्पीला भेट देणारा प्रत्येक पर्यटक या भव्य मूर्तीला भेट दिल्याशिवाय पुढे जात नाही.
