वॉशिंग्टन : फक्त एक किंवा दोन रात्रींची अपुरी झोप केवळ थकवा आणत नाही, तर ती थेट आपल्या पोटातील ‘स्टेम सेल्स’वर (मूलपेशी) विपरीत परिणाम करू शकते. यामुळे पोटाला सूज किंवा दाह निर्माण करणाऱ्या गंभीर आजारांचा धोका वाढतो, असा खुलासा उंदरांवर केलेल्या एका नवीन संशोधनात झाला आहे.
‘सेल स्टेम सेल’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या या अभ्यासानुसार, झोपेच्या अभावामुळे पोटातील स्टेम सेल्सच्या कार्यामध्ये अडथळा निर्माण होतो. यामुळे ‘इन्फ्लेमेटरी बॉवेल डिसीज' (IBD) या पोटाच्या गंभीर आजाराचा, ज्यामध्ये अल्सरेटिव्ह कोलायटिस आणि क्रोहन रोग यांचा समावेश होतो, धोका वाढू शकतो. मेंदूतील झोपेशी संबंधित केंद्राकडून पोटातील पेशींकडे जाणाऱ्या चुकीच्या संकेतांमुळे पोटाच्या आतील अस्तराची पुनरुत्पादन क्षमता कमी होते, असे या संशोधनात स्पष्ट झाले आहे.
या अभ्यासात सहभागी नसलेल्या हार्वर्ड मेडिकल स्कूलच्या न्यूरोसायंटिस्ट ड्रॅगाना रोगुलजा यांनी सांगितले की ‘‘झोप केवळ मेंदूसाठीच नाही, तर संपूर्ण आरोग्यासाठी किती महत्त्वाची आहे, याचा हा एक भक्कम पुरावा आहे.’’ जगभरातील सुमारे १० टक्के प्रौढ व्यक्ती अनिद्रा म्हणजेच झोप न येण्याच्या समस्येने त्रस्त आहेत. दीर्घकाळ अपुऱ्या झोपेचा संबंध आयबीडी (IBD), मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि तीव्र नैराश्य यांसारख्या अनेक जुनाट आजारांशी जोडला गेला आहे. विशेष म्हणजे, आयबीडी असलेल्या रुग्णांपैकी ७५ टक्क्यांहून अधिक लोकांनी त्यांना झोपेचा त्रास होत असल्याचे सांगितले.
आयबीडीचा त्रास नियंत्रणात असलेल्या १,२८० हून अधिक लोकांवर केलेल्या अभ्यासात असे दिसून आले की, ज्यांची झोप अपुरी होती, त्यांना पुरेशी झोप घेणाऱ्यांच्या तुलनेत हा आजार पुन्हा उफाळून येण्याचा धोका दुप्पट होता. आतापर्यंत झोपेच्या समस्येचा अभ्यास केवळ मेंदूवर केंद्रित होता, त्यामुळे त्याचा पोटासारख्या इतर अवयवांवर कसा परिणाम होतो, हे स्पष्ट नव्हते. अपुऱ्या झोपेचा मेंदू पोटावर कसा परिणाम करतो हे समजून घेण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी पोटातील स्टेम सेल्सवर लक्ष केंद्रित केले, ज्या पोटाचे आरोग्य आणि त्याचे आतील अस्तर सुरक्षित ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
शास्त्रज्ञांनी उंदरांना दोन दिवस झोपू दिले नाही आणि त्यानंतर त्यांच्या आतड्यांची तपासणी केली. तेव्हा त्यांच्या आतड्यांमध्ये 'ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस'ची लक्षणे दिसून आली. पुरेशी झोप मिळालेल्या उंदरांच्या तुलनेत, झोप न मिळालेल्या उंदरांच्या पोटातील स्टेम सेल्सची संख्या जवळपास निम्मी झाली होती, तसेच दुखापतीनंतर पोटाचे अस्तर पुन्हा पूर्ववत होण्याची त्यांची क्षमताही मंदावली होती. चीन कृषी विद्यापीठाचे आण्विक जीवशास्त्रज्ञ आणि या अभ्यासाचे सह-लेखक झेंगक्वान यू यांनी सांगितले की ‘‘झोपेमधील अडथळा आपल्या पोटाचे किती वेगाने आणि किती गंभीर नुकसान करू शकतो, हे या संशोधनातून अगदी स्पष्टपणे समोर आले आहे.’’
