टोकियो : २०२४ मध्ये जेव्हा जपानचे ‘स्मार्ट लँडर फॉर इन्व्हेस्टिगेटिंग मून’ (SLIM - स्लिम) हे अंतराळयान चंद्राच्या पृष्ठभागावर उतरताना थोडे उलटे (डोक्यावर) पडले होते, तेव्हा नेमके काय घडले हे पृथ्वीवरील शास्त्रज्ञांना एका प्रायोगिक रोव्हरने सांगितले होते. ‘स्टार वॉर्स’ चित्रपटातील ‘BB-8’ ड्रॉइडसारख्या दिसणाऱ्या आणि स्वतःचा आकार बदलू शकणाऱ्या एका गोल (गोलाकार) रोबोने चंद्राच्या धुळीतून प्रवास करत या उलट्या पडलेल्या लँडरचे फोटो काढले आणि ते पृथ्वीवर पाठवले. ‘स्लिम’ लँडर चंद्राच्या कडाक्याच्या थंडीत गोठत असताना, या रोव्हरने आपली मोहीम यशस्वीपणे फत्ते केली होती.
आता, बुधवारी (१० जून) ‘सायन्स रोबोटिक्स’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या एका नवीन शोधनिबंधात, या रोव्हरने ही किमया कशी करून दाखवली आणि भविष्यातील चंद्र मोहिमांमध्ये अशा रोव्हर्सची भूमिका किती महत्त्वाची असू शकते, याचे सविस्तर विश्लेषण करण्यात आले आहे. जपान एरोस्पेस एक्सप्लोरेशन एजन्सीचे शास्त्रज्ञ आणि या रोव्हरचे डिझायनर दाईची हिराडो यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधन पथकाने आपल्या शोधनिबंधात लिहिले आहे की, “हे निष्कर्ष अशा प्लॅटफॉर्म्सची (रोव्हर्सची) क्षमता अधोरेखित करतात... जे मुख्य मोठ्या अंतराळयानाच्या कक्षेबाहेर आणि पोहोचू न शकणाऱ्या वातावरणातही एक स्वतंत्र शोधक म्हणून काम करू शकतात.
” या तळहाताच्या आकाराच्या गोलाकार रोव्हरला ‘पाम-साइज्ड ल्यूनार एक्सकर्शन व्हेइकल २’ (LEV-2) असे नाव देण्यात आले होते. ‘स्लिम’ लँडरने १९ जानेवारी २०२४ रोजी चंद्रावर सॉफ्ट लँडिंग केले होते, ज्यामुळे जपान चंद्रावर पोहोचणारा जगातील पाचवा देश ठरला. मात्र, लँडिंगनंतर ‘स्लिम’च्या सौर पॅनेल्समधून वीज निर्मिती होऊ शकली नाही आणि मोहीम अडचणीत आली. आकार बदलणारे तंत्रज्ञान (Morphable Robot) : लँडर बॅकअप बॅटरीवर चालू असताना, त्याने ‘लेव्ह-२’ (LEV-2) हा गोलाकार रोबो चंद्राच्या पृष्ठभागावर सोडला. या बॉलच्या आत दोन चाके होती, ज्यांच्या मदतीने चंद्रावरील चढ-उतारांनुसार हा रोबोट स्वतःचा आकार बदलू शकत होता. यासोबतच ‘लेव्ह-१’ (LEV-1) नावाचा एक उड्या मारणारा (Hopping) रोव्हरही सोडण्यात आला होता.
१०० मिनिटांची कामगिरी : चंद्रावर सुटे झाल्यानंतर LEV-2 ने सुमारे १०० मिनिटे काम केले. त्याने गोळा केलेली माहिती LEV-1 रोव्हरच्या माध्यमातून पृथ्वीवर पाठवली आणि त्यानंतर त्याचा संपर्क तुटला. जरी या रोव्हरचे आयुष्य अवघ्या १०० मिनिटांचे होते, तरीही ‘स्लिम’ लँडर नेमका कसा पडला आहे हे शोधण्यासाठी त्याची कामगिरी अत्यंत महत्त्वाची ठरली. शोधनिबंधात शास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केले की, “या तळहाताच्या आकाराच्या रोव्हरने ‘स्लिम’ लँडरच्या अवतीभवती स्वायत्तपणे (स्वतःच्या निर्णयाने) फिरून चंद्रावर शोधमोहीम राबवली. त्याने लँडर आणि तिथल्या वातावरणाची छायाचित्रे टिपली आणि निवडक फोटो चंद्राच्या पृष्ठभागावरून वायरलेस कम्युनिकेशनच्या माध्यमातून यशस्वीपणे पृथ्वीवर पाठवले.” या फोटोंमुळेच जपानचे लँडर चंद्रावर उलटे पडल्याचे जगाला समजले होते.
