टोकियो : जगभरात दरवर्षी येणारे भूकंप हजारो लोकांचे बळी घेतात आणि अब्जावधी रुपयांची मालमत्ता क्षणात ढिगाऱ्यात बदलते. अलीकडच्या वर्षांत तुर्कस्तान आणि व्हेनेझुएलासारख्या देशांमध्ये आलेल्या विनाशकारी भूकंपांनी पुन्हा एकदा हे दाखवून दिले आहे की, सर्वात जास्त जीवित आणि वित्तहानी इमारती कोसळल्यामुळे होते. यामुळेच भूकंपप्रवण देशांमध्ये सुरक्षित बांधकाम तंत्रज्ञानावर वेगाने काम केले जात आहे. याच दृष्टीने जपानने एक असे अनोखे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे, जे भूकंप येताच संपूर्ण घराला जमिनीपासून वर उचलते. भूकंपाच्या धक्क्यांचा थेट परिणाम इमारतीवर होऊ नये आणि ती कोसळण्याचा धोका टळावा, हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.
जपानमधील ‘एअर डानशिन सिस्टम्स इंक’ या तंत्रज्ञान कंपनीने ही प्रणाली तयार केली असून ती एखाद्या हॉलीवूड चित्रपटातील दृश्यासारखी वाटते. या तंत्रज्ञानाचा मुख्य उद्देश भूकंपाच्या वेळी इमारत आणि जमीन यांच्यातील थेट संपर्क तोडणे हा आहे. या प्रणालीमध्ये घर एका विशेष ‘एअर चेंबर’वर (हवेच्या कप्प्यावर) बांधले जाते. घरामध्ये अत्याधुनिक ‘सिस्मिक सेन्सर’ (भूकंपमापक संवेदक) बसवलेले असतात. भूकंपाची सुरुवातीची हालचाल जाणवताच ही प्रणाली एका सेकंदाच्या आत सक्रिय होते. प्रणाली सक्रिय होताच चेंबरमध्ये उच्च दाबाची हवा भरली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण घर जमिनीपासून साधारण ३ सेंटीमीटर वर हवेत उचलले जाते.
घर काही काळासाठी जमिनीच्या थेट संपर्कापासून वेगळे झाल्यामुळे भूकंपाच्या धक्क्यांचा प्रभाव घराच्या पायापर्यंत पोहोचत नाही. जमिनीची हालचाल किंवा कंपन थांबताच ही प्रणाली हळूहळू घराला पुन्हा त्याच्या मूळ स्थितीत आणून सोडते. हे तंत्रज्ञान केवळ प्रयोगशाळेपुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर जपानमध्ये सध्या सुमारे ९० घरे आणि इमारतींमध्ये याचा प्रत्यक्ष वापर केला जात आहे. या प्रणालीमध्ये आपत्कालीन बॅटरी बॅकअपची सुविधा देखील देण्यात आली आहे, ज्यामुळे वीज पुरवठा खंडित झाल्यासही हे तंत्रज्ञान कोणत्याही अडथळ्याशिवाय काम करू शकते. या तंत्रज्ञानाचा खर्चही फार जास्त नसल्याचा दावा कंपनीने केला आहे.
याच कारणामुळे आता याचा वापर केवळ घरांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर मोठ्या प्रयोगशाळा, औद्योगिक वसाहती आणि कारखान्यांसाठीही या प्रणालीच्या विविध आवृत्त्या तयार करण्यात आल्या आहेत. 'डानशिन सिस्टम्स' या तंत्रज्ञानाला आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत उपलब्ध करून देण्याच्या तयारीमध्ये आहे. सुरुवातीच्या चाचण्यांमध्ये याचे सकारात्मक परिणाम समोर आले असले, तरी या तंत्रज्ञानाच्या काही मर्यादाही आहेत. सध्याची प्रणाली सौम्य ते मध्यम स्वरूपाच्या भूकंपाच्या धक्क्यांचा प्रभावीपणे सामना करू शकते. मात्र, अत्यंत तीव्र स्वरूपाचा भूकंप किंवा वेगवेगळ्या दिशांनी येणाऱ्या गुंतागुंतीच्या भूकंपीय लहरींदरम्यान या प्रणालीची क्षमता मर्यादित ठरू शकते.
