न्यूयॉर्क : इतर नरवानर (Primates) विशिष्ट नैसर्गिक अधिवासापुरते मर्यादित असताना, मानवाने मात्र आर्क्टिकच्या गोठवणार्या थंडीपासून ते रखरखीत वाळवंटापर्यंत पृथ्वीवरील प्रत्येक खंडावर आपले अस्तित्व निर्माण केले आहे. मानवाची ही विलक्षण ‘अनुकूलन क्षमता’ (Adaptability) हेच आपल्या अभूतपूर्व यशाचे खरे गुपित असल्याचे नवीन संशोधनातून समोर आले आहे.
प्रसिद्ध उत्क्रांती मानववंशशास्त्रज्ञ प्राध्यापक हर्मन पाँत्झर यांनी त्यांच्या ‘अॅडॅप्टेबल : हाऊ युवर युनिक बॉडी रियली वर्क्स’ या नवीन पुस्तकात या घटनेचा वेध घेतला आहे. टांझानियातील ‘हडझा’ समुदायासोबत केलेल्या संशोधनातून त्यांनी मानवी अनुकूलनाचे जिवंत उदाहरण जगासमोर मांडले आहे. त्यांच्या मते, मानवाचे यश हे केवळ बुद्धिमत्तेवर अवलंबून नसून, आपली जैविक लवचिकता आणि नैसर्गिक क्षमता वाढवणार्या तंत्रज्ञानाचा विकास यांच्या एकत्रित परिपाकावर आधारित आहे.
मानवी शरीर एकाच वेळी विविध स्तरांवर परिस्थितीशी जुळवून घेते. हवामान आणि उंची : शरीर तत्काळ शारीरिक प्रतिसाद (Physiological responses) आणि दीर्घकालीन जनुकीय बदलांद्वारे वेगवेगळ्या हवामानांशी जुळवून घेऊ शकते. विविध आहार : आर्क्टिकमधील सील माशाच्या मांसापासून ते उष्णकटिबंधातील फळांपर्यंत, मानव कोणत्याही अन्नस्त्रोतातून पोषण मिळवू शकतो. तापमान नियंत्रण : आपली घाम गाळण्याची क्षमता आणि कपडे किंवा निवारा यांसारख्या सांस्कृतिक नवकल्पनांमुळे आपण टोकाच्या तापमानातही जिवंत राहू शकतो.
‘मानव हा एकमेव असा प्राणी आहे, जो केवळ स्वतःलाच बदलत नाही, तर आपल्या गरजेनुसार पर्यावरणातही बदल घडवून आणतो. हीच लवचिकता आपला सर्वात मोठा उत्क्रांती फायदा आहे,’ असे या संशोधनात नमूद केले आहे. आज जगाची लोकसंख्या 800 कोटींच्या वर पोहोचली आहे, जी इतर कोणत्याही नरवानर प्रजातीपेक्षा कित्येक पटीने जास्त आहे. हे यश मानवाच्या ‘कशातही मिसळून जाण्याच्या’ आणि ‘परिस्थितीवर मात करण्याच्या’ अजोड क्षमतेचेच प्रतीक आहे.
