लंडन : अविश्वसनीय अचूकतेने, कोट्यवधी पक्षी दरवर्षी हजारो मैलांचा प्रवास करतात; पण ते योग्य मार्ग कसा शोधतात? या नैसर्गिक दिशादर्शनामागचे रहस्य काय आहे? दरवर्षी, अमेरिकेत आणि जगभरात अब्जावधी पक्षी आपल्या हंगामी मुक्कामासाठी हजारो मैलांचा अविश्वसनीय प्रवास करतात. काही पक्षी, जसे की, आर्क्टिक टर्न तर आपल्या जीवनकाळात चंद्रावर जाऊन परत येण्याइतके अंतर कापतात; पण या महाप्रवासाला निघताना त्यांना नेमकी दिशा कशी कळते, हा प्रश्न अनेकांना पडतो.
जर्मनीतील इन्स्टिट्यूट ऑफ एव्हियन रिसर्चच्या संचालक मिरियम लिडव्होगेल यांच्या मते, ‘पक्षी आपल्या स्थलांतराची दिशा ठरवण्यासाठी विविध प्रकारच्या संकेतांचा वापर करतात.’ यापैकी काही संकेत आपल्याला परिचित आहेत, तर काही अजूनही मानवी आकलनाच्या पलीकडचे आहेत. पक्ष्यांसाठी द़ृष्टी आणि गंध हे मार्ग शोधण्याचे दोन मूलभूत मार्ग आहेत. जर पक्ष्यांनी एकदा स्थलांतर केले असेल, तर त्यांना नद्या आणि पर्वतरांगांसारखी ओळखीची ठिकाणे लक्षात राहण्याची शक्यता असते. याउलट, समुद्रावरून स्थलांतर करणार्या पक्ष्यांना मार्गदर्शन करण्यासाठी तुलनेने कमी खुणा उपलब्ध असतात. अशा परिस्थितीत, ते त्यांच्या गंधाच्या तीव्र क्षमतेवर अधिक अवलंबून राहू शकतात.
एका अभ्यासात असे आढळून आले की, जेव्हा संशोधकांनी स्कोपोली शीअरवॉटर नावाच्या सागरी पक्ष्यांच्या नाकातील मार्ग अवरोधित केले, तेव्हा ते जमिनीवरून उडू शकत होते; परंतु समुद्रावरून उडताना ते दिशाहीन झाले. पक्षी सूर्य आणि तार्यांचाही मार्गदर्शक म्हणून वापर करू शकतात. दिवसा उडणारे पक्षी यासाठी ‘सूर्य दिशादर्शकाचा’ वापर करतात. यामध्ये आकाशातील सूर्याचे स्थान आणि त्यांच्या जैविक घड्याळानुसार दिवसाची वेळ, या दोन्ही गोष्टींचा समन्वय साधला जातो. या दोन संकेतांना एकत्र करून, पक्षी जणू काही चालत्या-बोलत्या सूर्यप्रकाशाच्या घड्याळाप्रमाणे आपली दिशा निश्चित करू शकतात.
संशोधनात असे दिसून आले आहे की, कृत्रिम प्रकाशामुळे पक्ष्यांच्या जैविक घड्याळात व्यत्यय आणल्यास ते अचूकपणे दिशा ओळखू शकत नाहीत, यावरून सूर्य दिशादर्शकाचे महत्त्व स्पष्ट होते. तथापि, बहुतेक पक्षी प्रत्यक्षात रात्री स्थलांतर करतात, याचा अर्थ सूर्याचे स्थान त्यांच्यासाठी फारसे उपयुक्त नसते. अशावेळी, पक्षी तार्यांचे स्थान आणि त्यांच्या भ्रमणावर अवलंबून असतात. ते आकाशातील ध्रुवाभोवती असलेल्या तार्यांचे स्थान लक्षात घेऊन या ‘तारा दिशादर्शकाचा’ वापर करतात. हा ध्रुव साधारणपणे ध्रुवतार्याने दर्शवला जातो, तोच तारा ज्याचा वापर मानव हजारो वर्षांपासून दिशादर्शनासाठी करत आला आहे.
