न्यूयॉर्क : जागतिक तापमानवाढीमुळे ‘टिपिंग पॉईंटस्’ची एक साखळी सुरू होऊ शकते, ज्यामुळे आपल्या ग्रहाला अराजकतेच्या किंवा गोंधळाच्या गर्तेत ढकलले जाण्याची शक्यता आहे, असा इशारा हवामान शास्त्रज्ञ देत आहेत. पण हे ‘टिपिंग पॉईंटस्’ नेमके काय आहेत, जर आपण त्यांना ओलांडले तर काय होईल आणि आपण ते कसे टाळू शकतो?
‘टिपिंग पॉईंटस्’ म्हणजे पृथ्वीच्या प्रमुख प्रणालींमधील अशा मर्यादा, ज्यांच्या पलीकडे गेल्यास पर्यावरणात कायमस्वरूपी बदल होतात. एकदा ही मर्यादा ओलांडली की, एक ‘फीडबॅक लूप’ सुरू होतो, जो प्रणालींना वेगळ्या, अपरिवर्तनीय अवस्थेत घेऊन जातो. त्यामुळे या मर्यादांना अनेकदा ‘परतीच्या पल्ल्यापलीकडील बिंदू’ मानले जाते. शास्त्रज्ञांनी अनेक संभाव्य टिपिंग पॉईंटस् ओळखले आहेत, त्यापैकी काही मोठे धोके असे आहेत : ध—ुवीय बर्फाच्या चादरी कोसळणे, कार्बन-साठवणारे पर्माफ्रॉस्ट वितळणे, मोठ्या प्रमाणावर जंगल नष्ट होणे.
हवामान बदलाकडे दुर्लक्ष केल्यास हे टिपिंग पॉईंटस् ओलांडण्याचा धोका वाढतो आणि आपल्या ग्रहाच्या सर्व प्रणाली परस्परांशी जोडलेल्या असल्याने, एका टिपिंग पॉईंटस्मुळे इतरांनाही चालना मिळून साखळी प्रतिक्रिया सुरू होऊ शकते. ‘एक टिपिंग पॉईंट ओलांडल्याने इतर टिपिंग पॉईंटस्ची साखळी सुरू होऊ शकते आणि बहुतांश आंतरक्रिया अस्थिर करणारी असेल,’ असे हवामान संशोधकांनी 29 ऑक्टोबर रोजी ‘बायोसायन्स’ जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या 2025 च्या हवामान अहवालात लिहिले आहे.
‘सर्वात वाईट परिस्थितीत, यामुळे हवामान प्रणाली ‘हॉथहाऊस अर्थ’च्या मार्गावर ढकलली जाऊ शकते. यामुळे नैसर्गिक प्रणाली आणि मानवतेवर विनाशकारी परिणाम होणारा पूर्णपणे वेगळा ग्रह तयार होईल. ‘ग्रीनहाऊस वायू आणि फीडबॅक लूपमानव जीवाश्म इंधने (कोळसा, तेल आणि नैसर्गिक वायू) जाळून वातावरणात मोठ्या प्रमाणात ग्रीनहाऊस वायू जसे की, कार्बन डायऑक्साईड आणि मिथेन सोडत आहेत. हे वायू उत्सर्जित होणारी उष्णता शोषून घेतात आणि जागतिक सरासरी तापमान वाढवतात.
तापमानवाढ झाल्यावर हे टिपिंग पॉईंटस् या फीडबॅक लूप्सद्वारे प्रेरित होतात. उत्सर्जन वाढते, ज्यामुळे उष्णता वाढते, ज्यामुळे आणखी वायू बाहेर पडतात आणि तापमान आणखी वाढते. उदाहरणार्थ : ग्रह जसजसा गरम होतो, तसतसे उबदार पाण्यात वायू कमी विरघळतात म्हणून महासागर कमी कार्बन डायऑक्साईड शोषून घेतील. यामुळे अधिक कार्बन डायऑक्साईड वातावरणात जाईल आणि महासागर अधिक गरम होतील. पर्माफ्रॉस्टचे वितळणे असाच एक मोठा टिपिंग पॉईंट आहे.
आर्क्टिकमधील पर्माफ्रॉस्टचे (कायमस्वरूपी गोठलेले जमीन) वितळणे हा एक परिणाम आहे. पर्माफ्रॉस्टच्या मातीत प्रचंड प्रमाणात कार्बन साठलेला असतो. जागतिक तापमान वाढल्याने पर्माफ्रॉस्ट वितळेल आणि अधिक कार्बन वातावरणात सोडला जाईल, ज्यामुळे अधिक उष्णता वाढेल आणि अधिक पर्माफ्रॉस्ट वितळेल. अशा प्रकारे हे चक्र सुरू राहील. ‘झछअड’ जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या 2024 च्या अभ्यासानुसार, पर्माफ्रॉस्ट वितळल्याने नद्यांची निर्मिती आणि विस्तार होऊ शकतो, ज्यामुळे अधिक कार्बन उत्सर्जन होईल.
