वेलिंग्टन : एखाद्या उंदरापेक्षाही जास्त वजन असू शकणाऱ्या, तळहातावर आरामात सामावू शकणाऱ्या आणि नामशेष होण्याच्या मार्गावर असताना आता पुन्हा एकदा आपले पुनरागमन करत असलेल्या एका महाकाय कीटकाविषयी रंजक माहिती समोर आली आहे. महाकाय ‘वेट्टा’ (Giant wētā) हे कीटक एकेकाळी न्यूझीलंडच्या उत्तर बेटावर सर्वत्र आढळत होते. मात्र, मानवी वस्ती वाढल्यामुळे नैसर्गिक अधिवासाचा नाश झाला आणि उंदीर, मांजरी यांसारखे नवीन शिकारी प्राणी आल्यामुळे त्यांच्या संख्येत प्रचंड घट झाली. हे कीटक उडू शकत नसल्यामुळे या धोक्यांचा त्यांना सर्वाधिक फटका बसला होता.
१९९० च्या दशकापर्यंत ‘वेट्टापुंगा’ (wētāpunga) हे कीटक न्यूझीलंडच्या मुख्य भूमीवरून पूर्णपणे अदृश्य झाले होते. त्यांची एकमेव उरलेली वन्य वस्ती केवळ ‘हौतुरू / लिटल बॅरियर बेटावर’ पाहायला मिळाली होती. या दुर्मिळ प्रजातीला वाचवण्यासाठी ‘बटरफ्लाय क्रीक’ आणि ‘ऑकलंड झू’ येथील संवर्धनवाद्यांनी पुढाकार घेतला. त्यांनी बंदिस्त वातावरणात या कीटकांचे संगोपन करण्याचे विशेष तंत्र विकसित केले. लहान वेट्टांना (ज्यांना ‘निम्फ्स’ म्हणतात) ताजी पाने, प्रथिनांसाठी माशांचे फ्लेक्स आणि पालापाचोळा खाऊ घातला गेला. संशोधकांना असेही आढळले की, या कीटकांना एकत्रित जाळीच्या पिंजऱ्यांमध्ये ठेवल्यामुळे मोठ्या संख्येने त्यांचे यशस्वी संगोपन करणे शक्य झाले.
हे कीटक स्वतःची काळजी घेण्याइतके मोठे झाल्यावर, २०१० मध्ये संवर्धनवाद्यांनी त्यांना जंगलात सोडण्यास सुरुवात केली. प्रजनन आणि मुक्त करण्याच्या कार्यक्रमांतर्गत न्यूझीलंडच्या मुख्य भूमीवरील शिकारी प्राण्यांपासून मुक्त असलेल्या बेटांवर आणि दोन कुंपण घातलेल्या अभयारण्यांमध्ये ११,२१४ ‘वेट्टापुंगा’ सोडण्यात आले आहेत. या कीटकांनी त्यांची प्रजननक्षम वस्ती निर्माण केली आहे, जी अनेक पिढ्या टिकून राहिली आहे, यावरून असे दिसून येते की, ते त्यांच्या नवीन अधिवासात यशस्वीपणे प्रजनन करत आहेत. सर्वेक्षणातूनही काही उत्साहवर्धक चिन्हे समोर आली आहेत. लिटल बॅरियर बेटावर प्रति व्यक्ती प्रति तास केवळ १.४ च्या तुलनेत, संशोधकांनी त्यांच्या एका नवीन अधिवासात शोध घेताना प्रति व्यक्ती प्रति तास सरासरी २८.५ वेट्टापुंगा नोंदवले.
