लंडन : मंगळ ग्रह एकेकाळी शास्त्रज्ञांच्या पूर्वीच्या अंदाजापेक्षा खूप जास्त पाऊस असलेला आणि जलमय प्रदेश होता, असा निष्कर्ष एका नवीन अभ्यासातून समोर आला आहे. लाल ग्रहाच्या दक्षिणेकडील ‘नोएकिस टेरा’ या प्रदेशात तब्बल 14,484 किलोमीटरपेक्षा जास्त पसरलेल्या ‘उलट्या नदी पात्रां’च्या अभ्यासातून हे महत्त्वपूर्ण सत्य उजेडात आले आहे. या शोधामुळे मंगळाच्या प्राचीन वातावरणाबद्दल आणि तिथे जीवसृष्टीच्या शक्यतेबद्दलच्या चर्चांना पुन्हा एकदा बळ मिळाले आहे.
युनायटेड किंगडमच्या ओपन युनिव्हर्सिटीचे संशोधक आणि या अभ्यासाचे प्रमुख, अॅडम लोसेकूट यांनी एका निवेदनात म्हटले आहे की, ‘आमचे संशोधन एका नवीन पुराव्याचा भाग आहे, जो दर्शवतो की मंगळ ग्रह पूर्वी आतापेक्षा खूपच जास्त गुंतागुंतीचा आणि सक्रिय होता. या संशोधनाचा भाग असणे ही एक रोमांचक बाब आहे. ‘1970 च्या दशकात नासाच्या ‘मरिनर 9’ या यानाने मंगळाच्या पृष्ठभागावर कोरड्या पडलेल्या नद्यांचे फोटो काढले होते, तेव्हापासून मंगळावर एकेकाळी पाणी होते हे आपल्याला माहीत आहे. ही नदी पात्रे सुमारे 3.5 अब्ज वर्षांपूर्वीची असल्याचे मानले जाते; मात्र आता सापडलेले पुरावे हे केवळ जमिनीत कोरलेल्या चरांपुरते मर्यादित नाहीत, तर ते पाण्याच्या प्रवाहाने मागे सोडलेल्या गाळाच्या ठेव्यांचे आहेत.
मंगळावर पाणी वाहत असताना ते जमिनीत केवळ चरच तयार करत नव्हते, तर आपल्यासोबत आणलेला गाळ आणि खनिजे नदीच्या तळाशी साठवत होते. कालांतराने हे पाणी वाहून गेले किंवा त्याचे बाष्पीभवन झाले, पण मागे हा गाळाचा थर तसाच राहिला. अब्जावधी वर्षांच्या काळात नदीच्या तळाशी साठलेला हा गाळ दाबला जाऊन कठीण खडकांमध्ये रूपांतरित झाला.
याउलट, नदीच्या आजूबाजूची मऊ जमीन वार्यामुळे आणि इतर नैसर्गिक कारणांमुळे झिजून निघून गेली. यामुळे, झीज न झालेला कठीण खडकांचा भाग, जो एकेकाळी नदीचा तळ होता, तो आज उंचवट्यांच्या किंवा रांगांच्या स्वरूपात पृष्ठभागावर शिल्लक राहिला आहे. भूगर्भशास्त्रज्ञ या रचनेला ‘फ्लुव्हियल सिनुअस रिजेस’ किंवा सोप्या भाषेत ‘उलटे नदी पात्र’ ( Inverted Channels) म्हणतात.
अॅडम लोसेकूट, जे एक पीएचडी विद्यार्थी आहेत, त्यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने या विशाल नेटवर्कचा शोध लावला आहे. यासाठी त्यांनी नासाच्या ‘मार्स रिकॉनिसन्स ऑर्बिटर’वरील हाय-रिझोल्यूशन इमेजिंग सायन्स एक्सपेरिमेंट (HiRISE) कॅमेरा आणि कॉन्टेक्स्ट कॅमेरा, तसेच ‘मार्स ग्लोबल सर्व्हेयर’ मोहिमेवरील मार्स ऑर्बिटर लेझर अल्टिमीटर ( MOLA) द्वारे मिळालेल्या डेटाचा वापर केला. विशेष म्हणजे, ‘नोएकिस टेरा’ या प्रदेशात पूर्वी स्पष्ट दिसणारी नदी पात्रे नसल्यामुळे शास्त्रज्ञांनी या भागाकडे फारसे लक्ष दिले नव्हते; मात्र लोसेकूट यांनी या उलट्या नदी पात्रांच्या नेटवर्कचा नकाशा तयार केला आणि त्यांच्या लक्षात आले की, हा प्रदेश एकेकाळी मुबलक पाण्याने समृद्ध होता.
हा शोध मंगळाच्या इतिहासावर नवा प्रकाश टाकतो. तो केवळ हेच सिद्ध करत नाही की मंगळावर पाणी होते, तर हेदेखील सूचित करतो की तेथे पावसाचे एक मोठे चक्र अस्तित्वात होते, ज्यामुळे इतक्या विशाल नद्यांचे जाळे तयार झाले. एक अधिक उबदार, ओले आणि सक्रिय वातावरण हे एकेकाळी मंगळावर सूक्ष्मजीवसृष्टीच्या अस्तित्वासाठी अनुकूल असू शकते. हा अभ्यास भविष्यातील मंगळ मोहिमांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार असून, जीवसृष्टीच्या खुणा शोधण्यासाठी कोणत्या ठिकाणी अधिक लक्ष केंद्रित करावे, यासाठी मोलाचे मार्गदर्शन करेल.
