

प्राग : युरोपमध्ये उन्हाळ्यापासून सुरू असलेल्या तीव्र दुष्काळामुळे झेक प्रजासत्ताकातील एल्बे नदीची पाणीपातळी मोठ्या प्रमाणात घटली आहे. त्यामुळे नदीच्या पात्रात शतकानुशतके लपून राहिलेले ‘हंगर स्टोन्स’ अर्थात ‘भूक दगड’ पुन्हा दिसू लागले आहेत. या दगडांवर कोरलेले संदेश दुष्काळ, अन्नटंचाई, महागाई आणि उपासमारीसारख्या संकटांचा इशारा देणारे आहेत. त्यामुळे या ऐतिहासिक शिळांकडे पुन्हा एकदा जगाचे लक्ष वेधले गेले आहे.
झेक प्रजासत्ताकच्या उत्तरेकडील डेशिन शहराजवळ एल्बे नदीच्या पात्रात हे दगड आढळतात. मध्य युरोपमध्ये दीर्घकाळ पाऊस न झाल्याने नदीची पाणीपातळी अत्यंत खालावली असून, डझनभराहून अधिक भूक दगड आता उघड झाले आहेत. पूर्वीही नदीचे पाणी कमी झाल्यावर हे दगड दिसत असत. अशा वेळी स्थानिक नागरिक दुष्काळाची तारीख दगडांवर कोरून ठेवत असत. त्यामुळे त्या काळातील हवामान आणि दुष्काळाच्या इतिहासाची नोंद या शिळांमधून जतन झाली आहे. मात्र, या दगडांवरील नोंदी केवळ तारखांपुरत्या मर्यादित नाहीत. दुष्काळामुळे शेतीचे नुकसान, पिकांचे कमी उत्पादन, अन्नधान्याची टंचाई आणि वाढत्या किमती यांसारख्या संकटांची माहितीही त्यावर कोरण्यात आली आहे.
२०१३ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या झेक प्रजासत्ताकातील दुष्काळावरील एका संशोधनानुसार, एका दगडावर दुष्काळामुळे खराब पीक, अन्नाची कमतरता, महागाई आणि गरीब नागरिकांवर ओढवलेली उपासमार यांचा उल्लेख आहे. दुसऱ्या एका दगडावर जर्मन भाषेत ‘जेव्हा तुम्ही मला पाहाल, तेव्हा रडाल’ असा अस्वस्थ करणारा संदेश कोरलेला आहे. या संदेशांमधून तत्कालीन समाजाने दुष्काळाकडे केवळ नैसर्गिक आपत्ती म्हणून नव्हे, तर मानवी जीवन उद्ध्वस्त करणारे संकट म्हणून पाहिल्याचे स्पष्ट होते. या दगडांवर १९०० पूर्वीच्या अनेक दुष्काळांच्या नोंदी आहेत. त्यामध्ये १४१७, १६१६, १७०७, १७४६, १७९०, १८००, १८११, १८३०, १८४२, १८६८, १८९२ आणि १८९३ या वर्षांचा समावेश आहे. त्यामुळे मध्य युरोपमधील हे दगड जगातील प्राचीन जलवैज्ञानिक ऐतिहासिक नोंदींपैकी एक मानले जातात. १९२६ मध्ये या परिसरात धरण बांधण्यात आले.
त्यामुळे नदीची पाणीपातळी कमी झाल्यावर हे दगड तुलनेने अधिक वेळा दिसू लागले. मात्र, अलीकडील दुष्काळामुळे एल्बे नदीची पातळी गेल्या अर्धशतकातील नीचांकी स्तरावर पोहोचली होती. ऑगस्टच्या सुरुवातीला ती आतापर्यंतच्या सर्वात कमी नोंदवलेल्या पातळीपासून अवघ्या काही सेंटिमीटरवर होती. दुष्काळामुळे नदीपात्रात दुसऱ्या महायुद्धातील न फुटलेले बॉम्बही उघड झाले होते. यावरून दुष्काळाचा परिणाम केवळ शेती आणि पाणीपुरवठ्यावरच नव्हे, तर नदीपात्रातील ऐतिहासिक अवशेष उघड होण्यावरही होत असल्याचे दिसते. आज हे भूक दगड पर्यटकांचे आकर्षण बनले आहेत. मात्र, त्यावरील शतकांपूर्वीचे संदेश बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर पुन्हा एकदा विचार करायला लावतात. दुष्काळ ही काही नवी घटना नसली, तरी त्याचे परिणाम किती गंभीर असू शकतात, याची आठवण हे दगड करून देत आहेत.