लंडन : शास्त्रज्ञांनी मेंदूला गरजेनुसार रक्तपुरवठा कसा होतो, यामागील यंत्रणा शोधून काढली आहे. ‘कनेक्सिन’ प्रथिने रक्तवाहिन्यांना संदेश देऊन रक्तप्रवाह वाढवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या शोधामुळे स्ट्रोक आणि अल्झायमरसारख्या आजारांवर भविष्यात नवीन उपचार पद्धती विकसित होण्यास मदत होऊ शकते.
आपण जेव्हा एखादे काम करतो, विचार करतो किंवा काही शिकतो, तेव्हा आपल्या मेंदूच्या विशिष्ट भागाला अधिक ऊर्जा आणि ऑक्सिजनची गरज असते. हा वाढीव रक्तपुरवठा इतक्या अचूकपणे आणि वेळेवर कसा होतो, हे एक मोठे कोडे होते. मात्र, आता शास्त्रज्ञांनी यामागील एक महत्त्वपूर्ण रहस्य उलगडले आहे. एका नव्या संशोधनानुसार, ‘कनेक्सिन’ नावाची प्रथिने या प्रक्रियेत एखाद्या कुशल वाहतूक नियंत्रकाप्रमाणे काम करतात.
जेव्हा मेंदूतील चेतापेशी (न्यूरॉन्स) सक्रिय होतात, तेव्हा त्या जवळच्या रक्तवाहिन्यांना (अर्टरिज) संदेश पाठवतात. हा संदेश मिळताच रक्तवाहिन्या रुंद होतात आणि त्या भागाकडे रक्तप्रवाह वाढतो. या प्रक्रियेला ‘न्यूरोव्हस्क्युलर कपलिंग’ म्हणतात. नव्या अभ्यासात असे दिसून आले आहे की, रक्तवाहिन्यांच्या पेशींमध्ये असलेली ‘कनेक्सिन’ प्रथिने हा संदेश एका पेशीकडून दुसर्या पेशीकडे अत्यंत वेगाने पोहोचवतात. ही प्रथिने पेशींमध्ये लहान संवाद मार्ग (कम्युनिकेशन चॅनेल) तयार करतात, ज्यामुळे रक्तवाहिनी रुंद होण्याचा निर्णय तत्काळ संपूर्ण वाहिनीवर लागू होतो.
यामुळे मेंदूच्या नेमक्या सक्रिय भागाला गरजेनुसार पोषण मिळते. हा शोध वैद्यकीय क्षेत्रासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. स्ट्रोक, अल्झायमर, स्मृतिभ्रंश (डेमेन्शिया) आणि मायग्रेनसारख्या अनेक आजारांमध्ये मेंदूचा रक्तपुरवठा विस्कळीत झालेला असतो. कनेक्सिन प्रथिनांचे कार्य कसे सुधारता येईल, यावर संशोधन करून या गंभीर आजारांवर भविष्यात अधिक प्रभावी उपचार विकसित करणे शक्य होईल. मेंदूच्या आरोग्यासाठी हा शोध एक मैलाचा दगड ठरू शकतो, असा विश्वास जगभरातील शास्त्रज्ञ व्यक्त करत आहेत.
