वॉशिंग्टन : आपल्या ‘मिल्की वे’ नावाच्या आकाशगंगेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या ‘सॅजिटेरियस ए*’ या ४३ लाख सूर्यवस्तुमान असलेल्या अतिविशाल कृष्णविवराभोवती फिरणाऱ्या सर्वात जवळच्या आणि सर्वात वेगवान ताऱ्याचा शोध खगोलशास्त्रज्ञांनी लावला आहे. ‘S301’ असे नाव देण्यात आलेला हा धूसर तारा कृष्णविवराभोवतीची एक फेरी अवघ्या ८.७ वर्षांत पूर्ण करतो. या प्रवासात तो ताशी सुमारे ९ कोटी किलोमीटर (ताशी ५.५ कोटी मैल) या प्रचंड वेगाने म्हणजेच प्रकाशाच्या वेगाच्या तब्बल ८ टक्के वेगाने कृष्णविवराच्या जवळून प्रवास करतो. या ताऱ्याची कक्षा कृष्णविवराच्या इतकी जवळ आहे की, येत्या दशकात संशोधक या कृष्णविवराच्या परिवलनाचा वेग मोजू शकतील. या महत्त्वपूर्ण शोधाचे वृत्त १९ ऑगस्ट रोजी ‘नेचर’ या प्रसिद्ध संशोधन पत्रिकेत प्रसिद्ध झाले आहे.
आपल्यापासून सुमारे २७,००० प्रकाशवर्षे दूर असलेले आकाशगंगेचे केंद्र हे भौतिकशास्त्रज्ञांसाठी निसर्गातील एक उत्कृष्ट प्रयोगशाळा आहे. काही डझन तारे मध्यवर्ती कृष्णविवराभोवती अत्यंत जवळच्या कक्षेत फिरत आहेत. तिथे असणारे गुरुत्वाकर्षण आपण जवळून पाहू शकणाऱ्या इतर कोणत्याही ठिकाणापेक्षा खूप जास्त मजबूत असल्याने, हे तारे आयझॅक न्यूटन यांच्या नियमांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने वर्तन करतात. जर्मनीतील ‘मॅक्स प्लँक इन्स्टिट्यूट फॉर एक्स्ट्राटेरेस्ट्रियल फिजिक्स’चे संशोधक आणि या अभ्यासाचे सहलेखक फेलिक्स मॅंग यांनी सांगितले की, ‘‘सॅजिटेरियस ए* भोवती फिरणारे तारे अत्यंत स्वारस्यपूर्ण आहेत. कारण ते कृष्णविवराभोवतीच्या वक्र अवकाश-काळाची माहिती देणाऱ्या तेजस्वी घटकांसारखे काम करतात.’’ याआधी ही भूमिका ‘S2’ हा तेजस्वी तारा पार पाडत होता, जो १६ वर्षांच्या कक्षेत फिरतो. खगोलशास्त्रज्ञ १९९२ पासून ‘S2’च्या हालचालींवर लक्ष ठेवून आहेत.
या ताऱ्याच्या अभ्यासातून आईनस्टाईन यांच्या ‘सामान्य सापेक्षता सिद्धांता’च्या दोन प्रमुख भाकितांची पुष्टी झाली होती. १. कृष्णविवराच्या तीव्र गुरुत्वाकर्षणातून बाहेर पडताना ताऱ्याच्या प्रकाशातील ऊर्जा कमी होणे. २. ताऱ्याच्या लंबवर्तुळाकार कक्षेचे होणारे संथ परिवलन. हे सर्व परिणाम केवळ कृष्णविवराच्या वस्तुमानावर अवलंबून असतात. परंतु, कृष्णविवराला दुसराही एक गुणधर्म असतो, तो म्हणजे त्याचे स्वतःभोवतीचे परिवलन. फिरणारे कृष्णविवर स्वतःभोवतीच्या अवकाशाची रचनाही सोबत फिरवते. तथापि, हा परिणाम अंतरासोबत अत्यंत वेगाने कमी होतो. त्यामुळे हे परिवलन मोजण्यासाठी ‘S2’ पेक्षाही कृष्णविवराच्या खूप जास्त जवळ जाणाऱ्या ताऱ्याची आवश्यकता होती, जी आता ‘S301’मुळे पूर्ण होणार आहे.
