वॉशिंग्टन : एका नवीन संशोधनानुसार, चिम्पांझी ‘वैज्ञानिक पद्धती’चा एक प्रकार वापरतात, जेव्हा त्यांच्या जुन्या समजुती बदलण्यासाठी खात्रीलायक नवीन पुरावा मिळतो, तेव्हा ते त्वरित त्या समजुती सोडून देतात. दोनपैकी एका बॉक्समध्ये लपवलेला स्वादिष्ट खाद्यपदार्थ शोधण्याचे काम चिम्पांझींना देण्यात आले. अभ्यासात असे आढळले की, चिम्पांझींनी अनेक प्रकारच्या पुराव्यांचे मूल्यांकन केले आणि नवीन विरोधी पुरावा समोर आल्यास त्यांनी आपले निर्णय बदलले.
या निष्कर्षांवरून हे सिद्ध होते की, चिम्पांझी मेटाकोग्निशन म्हणजे विचारांवर विचार करणे. या क्षमतेचा वापर पुरावे तोलून पाहण्यासाठी आणि त्यानुसार योजना आखण्यासाठी करतात. ‘जेव्हा ते त्यांच्या समजुती सुधारतात, तेव्हा ते त्यांच्याकडे असलेले पुरावे स्पष्टपणे दर्शवतात आणि ते वेगवेगळ्या प्रकारच्या पुराव्यांचे वजन करतात,’ असे अभ्यासाचे सह-लेखक आणि युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, बर्कले येथील तुलनात्मक मानसशास्त्रज्ञ जन एन्गेलमन यांनी सांगितले. मनुष्य म्हणून आपण उपलब्ध माहितीच्या आधारे योजना आखण्यासाठी पुराव्यांच्या विविध बाजूंचा विचार करण्यासाठी मेटाकोग्निशनचा नियमित वापर करतो. जेव्हा आपल्या योजना अपेक्षेप्रमाणे काम करत नाहीत, तेव्हा आपण आपल्या धोरणांमध्ये बदल करतो.
शास्त्रज्ञांना हे बर्याच काळापासून माहीत आहे की, आदिम प्रजाती पुराव्याचे मूल्यांकन करू शकतात. चिम्पांझी अन्नाचे तुकडे शोधून खाणे शोधतात आणि जर सध्याचा पुरावा स्पष्ट नसेल तर ते अधिक माहिती घेण्याचा प्रयत्न करतात. पण, चिम्पांझी नवीन पुराव्याच्या प्रतिसादात आपल्या समजुती बदलू शकतात का, हे जाणून घेण्यासाठी एन्गेलमन त्यांच्या टीमने अनेक वर्तणूक चाचण्या वापरल्या. या सर्व चाचण्यांमध्ये दोनपैकी एका बॉक्समध्ये खाद्यपदार्थ ठेवण्यात आले होते. पहिल्या दोन चाचण्यांमध्ये, चिम्पांझींना आतमध्ये अन्न मिळवण्यासाठी एक बॉक्स निवडण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले आणि त्यांना कोणता बॉक्स अन्न धारण करतो याबद्दल दोन परस्परविरोधी पुरावे सादर केले गेले. चिम्पांझींना पहिला पुरावा दाखवला गेला आणि त्यांनी एक बॉक्स निवडला. त्यानंतर त्यांना दुसरा पुरावा देण्यात आला आणि पुन्हा निवड करण्याची परवानगी देण्यात आली.
‘सशक्त’ पुरावा : टीमने एका बॉक्सच्या बाजूला एक खिडकी कापली, ज्यामुळे चिम्पांझीला आत असलेले अन्न दिसू शकले. ‘कमकुवत’ पुरावा : दुसर्या बॉक्समध्ये काहीतरी असल्याचे दर्शवण्यासाठी संशोधकांनी तो बॉक्स हलवला. संशोधकांनी त्यांच्या पहिल्या निवडीनंतर कमकुवत पुराव्याऐवजी सशक्त पुरावा सादर केल्यावर माकडे आपले मत बदलण्याची शक्यता खूप जास्त होती. यावरून स्पष्ट होते की, चिम्पांझी केवळ पुरावा गोळा करत नाहीत, तर ते पुराव्याच्या सत्यतेचे आणि ताकदीचे मूल्यांकन देखील करतात आणि त्यानुसार आपले विचार आणि निर्णय बदलतात, जसे वैज्ञानिक करतात.
