सिलिकॉन व्हॅली : कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) तंत्रज्ञानाचा वापर जगभरात वेगाने वाढत असतानाच, आता एक नवे संकट समोर आले आहे, ते म्हणजे ‘एआय’ची प्रचंड वाढलेली ‘ऊर्जेची भूक’. चॅटजीपीटी किंवा डॅल-ई (DALL-E) सारख्या प्रगत एआय मॉडेल्सना चालवण्यासाठी आणि त्यांना प्रशिक्षित करण्यासाठी अथांग विजेची गरज भासत आहे. हे आव्हान पेलण्यासाठी आणि एआयची वीज खाण्याची ही सवय नियंत्रणात आणण्यासाठी आता जगभरातील संगणक शास्त्रज्ञ युद्धपातळीवर प्रयत्न करत आहेत.
प्रगत एआय सिस्टीम्स अब्जावधी डेटावर काम करतात. हा डेटा प्रोसेस करण्यासाठी महाकाय ‘डेटा सेंटर्स’ रात्रंदिवस सुरू ठेवावे लागतात. यामुळे विजेचा वापर तर वाढतोच आहे; पण सोबतच ही केंद्रे थंड ठेवण्यासाठी कोट्यवधी गॅलन पाण्याचाही वापर करावा लागत आहे, ज्याचा थेट परिणाम पर्यावरणावर होत आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, गुगलवर साधे सर्च करणे आणि एआयच्या चॅटबॉटला एखादा प्रश्न विचारणे यामध्ये ऊर्जेचा प्रचंड फरक आहे. एआयला एका प्रश्नाचे उत्तर तयार करण्यासाठी सामान्य सर्च इंजिनच्या तुलनेत कित्येक पट अधिक विजेची आवश्यकता असते.
आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेच्या अंदाजानुसार, पुढील काही वर्षांत केवळ एआय आणि डेटा सेंटर्समुळे काही देशांचा एकूण विजेचा वापर दुप्पट होऊ शकतो. पर्यावरणावर गंभीर परिणाम : जर एआयची ही ऊर्जेची भूक अशीच वाढत राहिली, तर जगभरातील कार्बन उत्सर्जनात मोठी वाढ होईल, ज्यामुळे हवामान बदलाचे संकट आणखी तीव्र होऊ शकते. एआय तंत्रज्ञान पर्यावरणासाठी घातक ठरू नये म्हणून संगणक शास्त्रज्ञ प्रामुख्याने दोन आघाड्यांवर काम करत आहेत: प्रगत आणि कार्यक्षम अल्गोरिदम : शास्त्रज्ञ असे एआय मॉडेल्स विकसित करत आहेत जे कमीत कमी डेटा आणि कमी संगणकीय शक्ती वापरून अचूक निकाल देऊ शकतील. याला ‘ग्रीन एआय’ असेही म्हटले जात आहे.
एआय प्रोसेसिंगसाठी लागणाऱ्या मायक्रोचिप्स अधिक ऊर्जा-कार्यक्षम (Energy-Efficient) बनवण्यावर संशोधन सुरू आहे, जेणेकरून कमी विजेमध्ये जास्त काम होऊ शकेल. मायक्रोसॉफ्ट, गुगल आणि मेटासारख्या टेक कंपन्या आता आपल्या डेटा सेंटर्ससाठी सौर आणि पवन ऊर्जेसारख्या अक्षय ऊर्जेचा वापर वाढवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. मात्र, एआयचा विस्तार ज्या वेगाने होत आहे, त्या वेगाने या स्वच्छ ऊर्जेचा पुरवठा करणे कठीण जात आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, एआय हे मानवाचे भविष्य बदलणारे तंत्रज्ञान असले, तरी पृथ्वीच्या पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता ते कसे टिकवून ठेवायचे, या मोठ्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी आता शास्त्रज्ञ अहोरात्र झटत आहेत.
