वॉशिंग्टन : इतिहासात प्रथमच, शास्त्रज्ञांनी पृथ्वीपासून सुमारे 1,300 प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या एका नवीन सूर्यमालेच्या जन्माची अद्भुत छायाचित्रे टिपली आहेत. या छायाचित्रांमध्ये ग्रह निर्मितीच्या अगदी सुरुवातीचे क्षण कैद झाले आहेत, ज्यात एका तरुण तार्याभोवती उष्ण खनिजे घट्ट होऊन स्थायूरूप घेऊ लागली आहेत. या महत्त्वपूर्ण शोधाचे निष्कर्ष ‘नेचर’ या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहेत. या अभूतपूर्व कामगिरीमुळे आपल्या सूर्यमालेचा जन्म कसा झाला, यासारख्या अब्जावधी वर्षांपूर्वीच्या रहस्यांवर प्रकाश पडण्यास मदत होणार आहे.
ही ऐतिहासिक छायाचित्रे मिळवण्यासाठी दोन शक्तिशाली दुर्बिणींनी एकत्रितपणे काम केले. त्यांनी ‘HOPS-315’ नावाच्या, आपल्या सूर्यासारख्याच एका बाल-तार्याभोवती होत असलेल्या घडामोडी टिपल्या. जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (JWST) : सुरुवातीला, नासाच्या जेम्स वेब दुर्बिणीने तार्याच्या अगदी जवळून काहीतरी बाहेर पडत असल्याचे पाहिले. मिशिगन विद्यापीठातील संशोधक आणि अभ्यासाचे सह-लेखक एडविन बर्गिन यांनी सांगितले की, ‘हे उत्सर्जन तार्याजवळून येत होते, पण ते ग्रह-निर्मितीच्या मुख्य प्रदेशात नव्हते.’ अटाकामा लार्ज मिलिमीटर/सबमिलिमीटर अॅरे (ALMA): यानंतर शास्त्रज्ञांच्या टीमने चिलीच्या वाळवंटात असलेल्या ALMA दुर्बिणीच्या अँटेनाचा वापर केला. त्यांनी या उत्सर्जनाचा माग काढला, जो थेट ‘प्रोटोप्लॅनेटरी डिस्क’मधून येत असल्याचे स्पष्ट झाले. प्रोटोप्लॅनेटरी डिस्क म्हणजे तरुण तार्याभोवती असलेली वायू आणि धुळीची एक घनदाट तबकडी, जिथे वायू आणि धुळीचे कण एकत्र येऊन ग्रह, लघुग्रह यांसारख्या मोठ्या खगोलीय वस्तूंची निर्मिती होते. एडविन बर्गिन यांनी उत्साहाने सांगितले, ‘या शोधाने सर्व समीकरणेच बदलून टाकली.’ त्यांच्या मते, अशा उत्सर्जनामध्ये ग्रह-निर्मितीसाठी आवश्यक असलेले घन पदार्थ (खनिजे) आढळण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.
आपल्या सूर्यमालेचा जन्म सुमारे 4.5 अब्ज वर्षांपूर्वी वायू आणि धुळीच्या एका विशाल ढगातून झाला. जसजसा आपला सूर्य तयार झाला आणि विकसित होत गेला, तसतसे इतर पदार्थ हळूहळू घट्ट होऊन लहान घन कणांमध्ये बदलले. हे कण एकमेकांवर आदळून आणि एकत्र येऊन मोठे झाले, ज्यातून लघुग्रह, धूमकेतू आणि अखेरीस पृथ्वीसारख्या ग्रहांची निर्मिती झाली. आतापर्यंत ही प्रक्रिया केवळ एक सिद्धांत होती. परंतु, HOPS-315 च्या अभ्यासातून शास्त्रज्ञांना ही प्रक्रिया प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी मिळाली आहे. ग्रह बनवणारे घन पदार्थ तार्याच्या जवळ तयार होऊन बाहेरच्या बाजूला फेकले जात असल्याचे प्रथमच दिसून आले आहे. हा शोध केवळ एका दूरच्या तार्याबद्दल नाही, तर तो आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वाच्या मुळाशी असलेल्या प्रक्रियेवर नवीन प्रकाश टाकतो. यामुळे खगोलशास्त्रज्ञांना ग्रह कसे जन्माला येतात आणि विविध सूर्यमालांमध्ये इतके वैविध्य का असते, हे समजून घेण्यासाठी एक नवीन आणि थेट पुरावा मिळाला आहे.
