मॉन्ट्रियल : जगभरात हवामान बदलामुळे जंगलांमधील वणव्यांचे प्रमाण आणि तीव्रता वाढत असताना, ‘अॅस्पेन’ (Aspen) ही झाडे वणव्यांविरुद्ध नैसर्गिक भिंत किंवा रक्षक म्हणून प्रभावी ठरू शकतात, असे एका नवीन संशोधनातून समोर आले आहे. ज्या जंगलांमध्ये अॅस्पेनच्या झाडांचे प्रमाण जास्त असते, तेथे सूचीपर्णी वृक्षांच्या तुलनेत आग कमी तीव्रतेने पसरते.
१५ जून रोजी ‘फॉरेस्ट इकॉलॉजी अँड मॅनेजमेंट’ या प्रसिद्ध मासिकात हे संशोधन प्रसिद्ध झाले आहे. वाढत्या तापमानामुळे जंगलांमधील वणवे अधिक विनाशकारी होत आहेत. अशा परिस्थितीत ‘ट्रेम्बलिंग अॅस्पेन’ (Populus tremuloides) सारख्या योग्य प्रजातींच्या वृक्षांची लागवड करणे हा मानवी वस्त्या आणि जंगलांचे रक्षण करण्यासाठी एक प्रभावी उपाय ठरू शकतो, असे संशोधकांनी म्हटले आहे. वैयक्तिकरीत्या अॅस्पेनचे एक झाड त्याच्या पातळ सालीमुळे सहज पेट घेऊ शकते. मात्र, जेव्हा या झाडांचा मोठा समूह एकत्र असतो, तेव्हा तो सूचीपर्णी वृक्षांच्या (उदा. पाईन किंवा स्प्रुस) तुलनेत आगीचा प्रतिकार उत्तम प्रकारे करतो आणि आगीला पुढे पसरण्यापासून रोखणाऱ्या ‘फायरब्रेक’सारखे काम करतो. अॅस्पेनचे समूह आगीला कसे रोखतात यामागील नेमकी कारणे अद्याप पूर्णपणे स्पष्ट नसली, तरी खालील घटकांमुळे हे घडत असावे असे संशोधकांचे मानणे आहे.
पाण्याचे उच्च प्रमाण : अॅस्पेनच्या पानांमध्ये आणि त्याच्या खाली उगवणाऱ्या वनस्पतींमध्ये ओलसरपणा/पाण्याचे प्रमाण जास्त असते. ज्वलनशील घटकांचा अभाव : या झाडांमध्ये इतर झाडांसारखा सहज पेट घेणारा डिंक किंवा राळ नसतो. पानांची उंची : झाडांची पाने उंचावर असल्याने आग थेट झाडांच्या शेंड्यांपर्यंत पोहोचू शकत नाही आणि एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर आगीच्या ज्वाळा उड्या मारू शकत नाहीत. मॅकगिल युनिव्हर्सिटीतील संशोधक फ्लॅव्ही पेलिटियर यांनी त्यांच्या डॉक्टरेट संशोधनाचा भाग म्हणून हा अभ्यास केला. हवामान बदलामुळे वणव्यांचा काळ अधिक तीव्र होत असतानाही अॅस्पेनची झाडे आपली आग-रोधक क्षमता टिकवून ठेवतात का, हे त्यांना तपासायचे होते. त्यांनी कॅनडामधील प्रमुख वृक्ष प्रजातींचे नकाशे आणि गेल्या काही वर्षांतील उपग्रहाद्वारे घेतलेल्या वणव्यांच्या नकाशांचा अभ्यास केला. यात २०२३ च्या ऐतिहासिक विनाशकारी वणव्यांच्या आकडेवारीचाही समावेश होता. या अभ्यासातून खालील बाबी स्पष्ट झाल्या.
सीमेवर जास्त प्रमाण : आगीच्या मुख्य प्रभावित क्षेत्राच्या आत असण्यापेक्षा अॅस्पेनची झाडे वणव्याच्या बाहेरील सीमेवर दुप्पट प्रमाणात आढळली. याउलट, स्प्रुस आणि पाईनसारखी सूचीपर्णी झाडे आगीच्या आत आणि बाहेर दोन्हीकडे समान प्रमाणात जळालेली आढळली. आगीचा वेग मंदावणे : एखाद्या भागात अॅस्पेनची झाडे जास्त असल्यास दररोज जळणाऱ्या जंगलाचे प्रमाण घटले, म्हणजेच या झाडांमुळे आगीचा पसरण्याचा वेग मंदावतो. वसंत ऋतूतही रक्षण : विशेष म्हणजे, वसंत ऋतूत जेव्हा या झाडांना पूर्णपणे पाने आलेली नसतात, तरीही ती आगीचा तितक्याच प्रभावीपणे प्रतिकार करतात.
