लंडन : कल्पना करा, तुम्ही 75 वर्षे मागे गेला आहात आणि समुद्राच्या अथांग खोलीतून येणारा एक रहस्यमयी आवाज ऐकत आहात. 1949 मध्ये रेकॉर्ड करण्यात आलेल्या एका ‘ब्लू व्हेल’च्या म्हणजेच पृथ्वीवरील सर्वात मोठ्या आकाराचा प्राणी असलेल्या निळ्या देवमाशाच्या आवाजाने आजच्या आधुनिक विज्ञान जगतात खळबळ माजवून दिली आहे. शास्त्रज्ञांना एक जुनी टेप सापडली आहे, ज्यामध्ये व्हेल माशांचे ‘गाणे’ कैद आहे. या रेकॉर्डिंगमुळे केवळ व्हेलच्या वर्तणुकीवरच नाही, तर आपल्या महासागरांमध्ये झालेल्या भीषण बदलांवरही प्रकाश पडला आहे.
एआयच्या (AI) मदतीने उलगडले रहस्य
ही कहाणी 1949 मध्ये सुरू होते, जेव्हा तंत्रज्ञान आजच्या इतके प्रगत नव्हते. त्या काळात काही संशोधकांनी समुद्राखाली रेकॉर्डिंग उपकरणे लावली होती. कित्येक दशके ही रेकॉर्डिंग धूळ खात पडून होती. मात्र, नुकतेच आधुनिक मशिन्स आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (एआय) च्या मदतीने जेव्हा हे आवाज ‘क्लिअर’ करण्यात आले, तेव्हा जे ऐकू आले त्याने संशोधकांचेही डोळे विस्फारले.
काय आहे धक्कादायक वास्तव?
1949 मधील आवाजाची तुलना आजच्या व्हेल माशांच्या आवाजाशी केली असता, एक धक्कादायक सत्य समोर आले आहे: लो पिच : आजचे ब्लू व्हेल 1940 च्या दशकाच्या तुलनेत खूप कमी ‘पिच’मध्ये (गंभीर आवाजात) संवाद साधतात. मानवी हस्तक्षेप : जहाजांचा मोठा आवाज, समुद्राखालील तेलाचा शोध आणि सोनार यंत्रणांमुळे महासागरात ‘ध्वनी प्रदूषण’ प्रचंड वाढले आहे. संवादाची पद्धत बदलली : एकमेकांशी संपर्क साधण्यासाठी व्हेल माशांना त्यांच्या आवाजाची टोन (पट्टी) बदलावी लागली आहे, जेणेकरून गोंगाटातही त्यांना एकमेकांचे बोलणे ऐकू येईल.
समुद्राचा ‘ब्लॅक बॉक्स’
ही जुनी रेकॉर्डिंग वैज्ञानिकांसाठी एखाद्या विमानातील ‘ब्लॅक बॉक्स’ प्रमाणे काम करत आहे. यावरून असे सिद्ध होते की, हवामान बदल आणि वाढत्या प्रदूषणामुळे केवळ व्हेलच्या आवाजाची पद्धतच बदललेली नाही, तर त्यांच्या अधिवासावरही परिणाम झाला आहे. 1949 मधील फ्रीक्वेंसी हे दर्शवते की, त्या काळातील महासागर आजच्या तुलनेत कितीतरी पटीने शांत आणि सुरक्षित होते.
वैज्ञानिकांचा इशारा
व्हेल मासे हे समुद्री परिसंस्थेचा (इकोसिस्टीम) अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहेत. जर त्यांच्या संवादाची पद्धत बदलत असेल, तर याचा अर्थ संपूर्ण समुद्री ढाचा धोक्यात आहे. मानवी स्वार्थासाठी आपण खोल समुद्रातील शांततेचा किती मोठा गोंगाट केला आहे, याची ही 75 वर्षे जुनी रेकॉर्डिंग एक मोठी चेतावणी आहे.
पुढील पाऊल
वैज्ञानिक आता या जुन्या डेटाचा वापर करून समुद्री जीवांच्या संरक्षणासाठी नवीन धोरणे आखत आहेत. महासागरातील पर्यावरणात गेल्या काही दशकांत झालेले बदल समजून घेण्यासाठी हा एक ऐतिहासिक दस्तावेज ठरला आहे.
