वॉशिंग्टन : जगभरात ढासळत चाललेल्या परिसंस्थेचा (इकोसिस्टम) समतोल राखण्यात वन्यजीव कशा प्रकारे महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात, याचे एक उत्तम उदाहरण अमेरिकेतून समोर आले आहे. अमेरिकेतील ओक्लाहोमा राज्यात १९९३ मध्ये पशुपालक केनेथ आणि डायना ॲडम्स यांनी ‘द नेचर कन्झर्व्हन्सी’ या संस्थेला ३०० अमेरिकन बायसन (जंगली रानगवे) दान केले होते. या बायसनना ओक्लाहोमा येथील गवताळ प्रदेशात सोडण्यात आले. या एका पावलाने उत्तर अमेरिकेतील अत्यंत धोक्यात आलेल्या परिसंस्थेचे पुनरुज्जीवन करण्याच्या एका मोठ्या मोहिमेची सुरुवात झाली. तब्बल तीन दशकांनंतर आता हे संरक्षण प्रयत्न अत्यंत यशस्वी ठरल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
१९९३ मध्ये सोडलेल्या या ३०० बायसनची संख्या आज वाढून हजारोंवर पोहोचली आहे. हे बायसन ओक्लाहोमा येथील पॉहस्का परिसरातील ‘जोसेफ एच. विल्यम्स टॉल ग्रास प्रेरी प्रिझर्व्ह’मध्ये मोकळेपणाने वावरतात. सुमारे ३९,६५० एकरांवर पसरलेले हे संरक्षित क्षेत्र मूळ गवताळ प्रदेशाच्या एका अत्यंत दुर्मीळ भागाचे रक्षण करते. येथे बायसनचे गवत खाणे आणि नियंत्रणात लावलेली आग या नैसर्गिक घटकांमुळे या गवताळ प्रदेशाचा समतोल राखण्यास मोठी मदत मिळते. हे बायसन स्थानिक वनस्पतींच्या वाढीस पूरक ठरतात आणि इतर अनेक प्रजातींसाठी नैसर्गिक अधिवास निर्माण करतात.
हजारो वर्षांपासून या विशाल मैदानांची परिसंस्था ज्या प्रक्रियेवर आधारित होती, तिचे संवर्धन करण्यात बायसन महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. मूळ टॉल ग्रास प्रेरी प्रदेशाचा आता अवघा ४ टक्क्यांपेक्षा कमी भाग शिल्लक राहिला आहे; त्यामुळे या प्रदेशात बायसनचे पुनरागमन होणे या भागाच्या परिसंस्थेसाठी खऱ्या अर्थाने वरदान ठरले आहे. या बायसनच्या कळपाला दाते पशुपालकांच्या मुलीच्या नावावरून ‘क्रिस्टीना ॲडम्स बायसन हर्ड’ असे नाव देण्यात आले आहे. या संरक्षित क्षेत्रात मुक्तपणे फिरणारे आणि स्थानिक गवतावर चरणाऱ्या या बायसनची वाढती संख्या आता या परिसराची मुख्य ओळख बनली आहे. एखाद्या मूळ प्रजातीचे पुनर्वसन करून संपूर्ण भूभागाचे आणि निसर्गाचे रक्षण कसे करता येऊ शकते, याचे हे एक आदर्श उदाहरण ठरले आहे.
