गणेश काळे, संगणक तज्ज्ञ
ओपनएआयने आमच्या संशोधकांना आणि इंजिनिअर्सना मोठ्या पगाराचे प्रलोभन देऊन पळवले. त्यांच्याकडील अंतर्गत माहितीच्या आधारे एआय मॉडेल्स प्रभावी बनवले, असा ॲपलचा आरोप आहे. तर ‘अॅपल’ आमच्या लोकप्रियतेमुळे घाबरल्याचे ओपनएआय म्हणते.
अॅपल आणि ओपनएआय यांच्यातील कायदेशीर वाद हा अभूतपूर्व आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगात एका बाजूला अॅपलसारखी दिग्गज कंपनी आहे, जिची ओळख सुरक्षितता आणि गोपनीयतेसाठी आहे तर दुसरीकडे ओपनएआयसारखी आक्रमक स्टार्टअप आहे, जिने चॅटजीपीटीच्या माध्यमातून जग बदलून टाकले. अॅपलने दाखल केलेल्या या खटल्याच्या मुळाशी व्यापारी गुपिते आणि प्रतिभावान कर्मचार्यांचे स्थलांतर हे प्रमुख मुद्दे आहेत.
अॅपलने दाखल केलेल्या खटल्यात बौद्धिक संपदा चोरीचा मुद्दा सर्वांत महत्त्वाचा आहे. अॅपलचा स्पष्ट आरोप आहे की, त्यांच्या एआय संशोधनातील अतिशय महत्त्वाचे अल्गोरिदम आणि डेटा मॉडेल्सची चोरी करून ओपनएआयने स्वतःची प्रगती केली. गेल्या अनेक वर्षांपासून अॅपल आपल्या उत्पादनांमध्ये गोपनीयतेवर आधारित एआय तंत्रज्ञान विकसित करत आहे. त्यांच्या संशोधकांच्या अथक मेहनतीचे फळ म्हणजे हे तंत्रज्ञान आहे आणि ते आता ओपनएआयच्या एआय मॉडेल्समध्ये दिसत आहे. यामुळे अॅपलच्या उत्पादनांच्या विश्वासार्हतेवर परिणाम होण्यासोबतच त्यांना आर्थिक नुकसानही सहन करावे लागत आहे. अॅपलसाठी त्यांची बौद्धिक संपदा हीच खरी ताकद असते. नेमकी तीच धोक्यात आल्यामुळे कंपनीने हे पाऊल उचलले आहे.
अॅपलच्या आरोपांनुसार ओपनएआयने जाणीवपूर्वक अॅपलच्या महत्त्वाच्या संशोधकांना आणि इंजिनिअर्सना मोठ्या पगाराचे प्रलोभन देऊन पळवले आहे. या इंजिनिअर्सना अॅपलच्या तंत्रज्ञानाची अंतर्गत माहिती होती आणि त्यांचा वापर करून ओपनएआयने स्वतःचे एआय मॉडेल्स अधिक प्रभावी बनवले आहेत. अॅपलच्या मते हे कर्मचारी केवळ सोबत गेले नाहीत तर आपल्यासोबत कंपनीची मौल्यवान माहिती घेऊन गेले. गोपनीय माहितीची चोरी किंवा अनैतिक मार्गांचा वापर होतो तेव्हा ते कायद्याच्या चौकटीत येते. अॅपलने नेमके हेच सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
ओपनएआयच्या मते, अॅपलने केलेले चोरीचे आरोप चुकीचे आहेत. आम्ही विकसित केलेले तंत्रज्ञान हे स्वतःच्या संशोधनाचे आणि मेहनतीचे फळ आहे. अॅपलने उपस्थित केलेले ‘व्यापारी गुपिते’ चोरल्याचे मुद्दे बिनबुडाचे आहेत. कारण ओपनएआयने कोणत्याही गोपनीय माहितीचा वापर केला नाही. अॅपलचे पुरावे तांत्रिकदृष्ट्या अपुरे आणि चुकीचे आहेत. अॅपलला आमच्या वाढत्या वर्चस्वाचा धाक वाटत आहे आणि म्हणूनच त्यांनी हा खटला दाखल करून अडथळे निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. एआय क्षेत्रातील स्पर्धा टाळण्यासाठी अॅपल कायदेशीर मार्गांचा वापर करत असल्याचा आरोपही त्यांनी केला आहे.
हा खटला संपूर्ण एआय उद्योगासाठी बेंचमार्क ठरणार आहे. अॅपल न्यायालयात यशस्वी ठरली तर एआय क्षेत्रातील स्टार्टअप्सना कर्मचार्यांच्या भरतीबाबत अधिक कडक धोरणे राबवावी लागतील. कंपन्यांना कर्मचार्यांच्या करारांमध्ये असलेल्या अटींमध्ये बदल करावा लागेल. बौद्धिक संपदा कायद्यांचे पालन करण्याबाबत स्टार्टअप्सवर मोठा दबाव निर्माण होईल. पण एआय तंत्रज्ञान वेगाने विकसित होत असताना कायद्याच्या कक्षेचा विचार करणे ही आता काळाची गरज झाली असून हा खटला त्याच दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल ठरेल.
सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये एकेकाळी मुक्तपणे कर्मचार्यांचे स्थलांतर आणि कल्पनांची देवाणघेवाण ही संस्कृती होती. परंतु एआयच्या काळात प्रत्येक कंपनीला आपले तंत्रज्ञान हेच आपले भविष्य असल्याचे वाटते. त्यामुळे कंपन्या आता अधिक सुरक्षित आणि बंदिस्त धोरणे अवलंबत आहेत. अॅपलचे हे पाऊल याच बदललेल्या संस्कृतीचे द्योतक आहे. तंत्रज्ञान कंपन्यांमध्ये एआयचे महत्त्व दिवसेंदिवस वाढत चालल्याने भविष्यात अशा प्रकारचे वाद अधिक वाढण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
अॅपल हे जगभरातील प्रीमियम इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचे सर्वात मोठे केंद्र आहे, तर ओपनएआय ही जनरेटिव्ह एआय क्षेत्रातील महासत्ता म्हणून उदयास आली आहे. अॅपलच्या वापरकर्त्यांची संख्या पाहता, जगभरात सुमारे १.५६ अब्ज सक्रिय आयफोन वापरकर्ते आहेत. अॅपलने २०२६ च्या दुसर्या तिमाहीपर्यंत जागतिक स्मार्टफोन बाजारपेठेत २० टक्के वाटा कायम राखला असून कंपनी आपल्या उपकरणांच्या इकोसिस्टीमवर अधिक भर देत आहेत. अॅपलची एआय रणनीती ही मुख्यत्वे उपकरणांवर आधारित अर्थात एज एआय स्वरूपाची असून त्याचा उद्देश वापरकर्त्याची गोपनीयता जपून एआय प्रक्रिया जलद करणे हा आहे. यासाठी अॅपलने क्यू एआय नामक स्टार्टअप सुमारे दोन अब्ज डॉलर्सना विकत घेतले आहे आणि प्रिझम एमएलसारख्या कंपन्यांमध्ये मोठी गुंतवणूक केली आहे. अॅपलचे बाजार भांडवल सध्या ४.८ ट्रिलियन डॉलर्सच्या आसपास आहे.
दुसरीकडे ओपनएआयची प्रगती ही तंत्रज्ञान विश्वातील एक विक्रम मानली जात आहे. चॅटजीपीटीच्या वापरकर्त्यांची संख्या जून २०२६ पर्यंत एक अब्ज मासिक सक्रिय वापरकर्त्यांच्या टप्प्यापर्यंत पोहोचली आहे. दररोज सुमारे १९३ दशलक्ष लोक चॅटजीपीटीचा वापर करत असून फेब्रुवारी २०२६ मध्ये साप्ताहिक सक्रिय वापरकर्त्यांची संख्या ९०० दशलक्ष होती. ओपनएआयचा वार्षिक महसूल २५ अब्ज डॉलर्स इतका प्रचंड आहे आणि जगभरातील ५० दशलक्षहून अधिक लोकांनी त्याचे सशुल्क सदस्यत्व स्वीकारले आहे. फॉर्च्युन ५०० या यादीतील ९२ टक्के कंपन्या आज ओपनएआयच्या तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहेत. कंपनीने आतापर्यंत १८० अब्ज डॉलर्सचा निधी उभारला असून मार्च २०२६ च्या सीरीज एफ राऊंडमध्ये १२२ अब्ज डॉलर्सचे भांडवल जमा केले आहे. सध्या या कंपनीचे खासगी मूल्यांकन ८५२ अब्ज डॉलर्स इतके आहे.
अॅपलचे बाजारमूल्य हे ४.८ ट्रिलियन डॉलर्स इतके प्रचंड असून त्यांची मुख्य ताकद ही हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर क्षेत्रात आहे. त्याउलट ओपनएआयचे मूल्य ८५२ अब्ज डॉलर्स असून ही कंपनी एआय इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि मोठ्या भाषिक मॉडेल्सच्या (एलएलएम) बळावर वेगाने विस्तारत आहे. तंत्रज्ञान विश्वातील या दोन बलाढ्य कंपन्यांमधील स्पर्धा पुढील काळात एआय तंत्रज्ञानाचा चेहरामोहरा बदलणारी ठरेल.
जर अॅपलचे दावे सिद्ध झाले तर ओपनएआयला मोठा दंड भरावा लागेल किंवा त्यांच्या एआय मॉडेल्सवर निर्बंध येऊ शकतात. मात्र खटला फेटाळला गेला तर अॅपलच्या प्रतिष्ठेला मोठी हानी पोहोचेल. या सर्व गदारोळात तंत्रज्ञान जगतात कोण कोणापेक्षा श्रेष्ठ आहे, यापेक्षा कोण अधिक नैतिकता पाळते याची चर्चा सुरू झाली आहे. एकीकडे अॅपलची सुरक्षितता आणि गोपनीयतेची परंपरा आहे तर दुसरीकडे ओपनएआयची मुक्त आणि आक्रमक प्रगती आहे. हा केवळ दोन कंपन्यांमधील संघर्ष नाही. भविष्यकाळात तंत्रज्ञान कसे हाताळले जावे आणि संशोधनाची मालकी कोणाची असावी यावर या वादाने एक मोठे प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे.
अॅपलच्या या ४१ पानांच्या तक्रारीने एआयविश्वाला महत्त्वाच्या वळणावर आणले आहे. तंत्रज्ञान विश्वाचे भवितव्यच जणू न्यायालयाच्या निर्णयावर अवलंबून आहे. पण ही लढाई दीर्घकाळ चालणार असल्याचे दिसते. तंत्रज्ञान कंपन्यांना आता अधिक जबाबदारीने आणि कायदेशीर चौकट पाळूनच आपली प्रगती करावी लागेल. बौद्धिक संपदेचा सन्मान करणे हे सर्वच कंपन्यांसाठी बंधनकारक आहे, असा इशारा अॅपलने या खटल्याद्वारे जगाला दिला आहे.
