उमेश काळे
दिवाळीचा उत्साह साजरा करताना क्षणभराचा निष्काळजीपणा जीवघेणा ठरू शकतो, याची येडशीतील दुर्घटनेने गंभीर जाणीव करून दिली आहे. आगीच्या वाढत्या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर नागरिकांची सतर्कता आणि प्रशासनाची सज्जता हीच सुरक्षित दीपोत्सवाची खरी गुरुकिल्ली आहे.
दिवाळीच्या काळात आगीच्या दुर्घटना घडत असल्या, तरी वेळीच सतर्कता आणि योग्य खबरदारी घेतल्यास अनेक दुर्घटना टाळता येऊ शकतात. मात्र, काही घटना इतक्या अचानक घडतात की बचावाची संधीही मिळत नाही. धाराशिव जिल्ह्यातील येडशी येथे लक्ष्मीपूजनाच्या रात्री घडलेली दुर्घटना याचेच दुर्दैवी उदाहरण आहे. या दुर्घटनेत एकाच कुटुंबातील सहा जणांचा मृत्यू झाल्याने संपूर्ण परिसरावर शोककळा पसरली आहे. रात्री अवघे गाव गाढ झोपेत असताना पणतीमुळे दुकानाला आग लागली आणि काही क्षणांतच आगीने जवळच्या घराला कवेत घेतले. आजोबांपासून नातीपर्यंत तीन पिढ्यांचा या अग्नितांडवात दुर्दैवी अंत झाला. एका क्षणात हसतेखेळते कुटुंब आगीत उद्ध्वस्त झाले.
छत्रपती संभाजीनगर, बीड, हिंगोली आणि नांदेड जिल्ह्यांतही आगीच्या घटना घडल्या. या घटनांमध्ये जीवितहानी झाली नसली, तरी मोठी वित्तहानी झाली आहे. नांदेड जिल्ह्यातील नायगाव येथील घटना तर विशेष हृदयद्रावक आहे. कापड दुकानात नोकर म्हणून काम करणाऱ्या दोन बंधूंनी स्वकष्टातून आणि पत्नीच्या नावावर कर्ज काढून चार वर्षांपूर्वी कापडाचे दुकान सुरू केले होते. मात्र, सोमवारी सकाळी लागलेल्या आगीत त्यांचे दुकान जळून खाक झाले. अनेक वर्षांच्या कष्टातून उभे केलेले स्वप्न काही क्षणांत राख झाले. अशा दुर्घटना केवळ आर्थिक नुकसान करणाऱ्या नसतात, तर कष्टकरी कुटुंबांच्या जगण्यालाच मोठा धक्का देणाऱ्या असतात.
वास्तविक, दिवाळीचा सण जवळ आला की प्रशासनाकडून फटाके, विद्युत रोषणाई, पणत्या आणि दिव्यांमुळे होणाऱ्या संभाव्य दुर्घटनांबाबत नागरिकांना सावध केले जाते. सुरक्षिततेच्या सूचना दिल्या जातात. तरीही अनेकदा नागरिकांचा हलगर्जीपणा अंगलट येतो. आगीची घटना घडल्यानंतर अग्निशमन दलाला पाचारण केले जाते; मात्र घटनास्थळी पोहोचेपर्यंत अनेक अडथळ्यांचा सामना करावा लागतो. अरुंद रस्ते, बेशिस्त पार्किंग, अतिक्रमणे आणि बाजारपेठांमधील गर्दी यामुळे अग्निशमन दलाच्या वाहनांना घटनास्थळी पोहोचणे कठीण होते. त्यामुळे स्थानिक प्रशासनाने बाजारपेठा आणि दाट लोकवस्तीच्या भागांमध्ये अग्निसुरक्षेची नियमित तपासणी करणे आवश्यक आहे. अग्निशमन यंत्रणा सज्ज ठेवणे, आपत्कालीन मार्ग मोकळे ठेवणे आणि नागरिकांमध्ये जनजागृती करणे ही प्रशासनाची जबाबदारी आहे.
दिवाळीचा आनंद जीव धोक्यात घालून साजरा करण्यासाठी नाही. फटाक्यांची आतषबाजी, विद्युत रोषणाई आणि आकर्षक सजावटीपेक्षा कुटुंबाचे सुरक्षित आयुष्य अधिक महत्त्वाचे आहे. क्षणभराच्या निष्काळजीपणामुळे आयुष्यभराची कमाई राख होऊ शकते. त्यामुळे नागरिकांनी स्वतःच्या सुरक्षिततेबरोबरच शेजाऱ्यांच्या आणि सार्वजनिक मालमत्तेच्या सुरक्षेचीही काळजी घेतली पाहिजे.
यंदा दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर दिवाळीचा उत्साह काहीसा कमी राहील, असे वाटत होते. मात्र, प्रत्यक्षात तसे चित्र दिसले नाही. फटाक्यांची आतषबाजी आणि घरांवरील विद्युत रोषणाईने दिवाळीचा उत्साह कायम असल्याचे दिसून आले. दिवाळीच्या काळात घरे, दुकाने, कार्यालये आणि इमारतींवर आकर्षक विद्युत रोषणाई केली जाते. मात्र, निकृष्ट दर्जाच्या वायर, खराब प्लग, सैल जोडण्या आणि एकाच सॉकेटवर अनेक उपकरणांचा भार टाकल्यामुळे शॉर्टसर्किट होण्याची शक्यता वाढते. फटाके आणि पणत्यांप्रमाणेच विद्युत बिघाडही आगीचे मोठे कारण ठरू शकतो. त्यामुळे विद्युत रोषणाई करताना दर्जेदार साहित्य वापरणे आणि जोडण्यांची तपासणी करणे आवश्यक आहे.
दीपोत्सवाचा पहिला दिवस पार पडला आहे. बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीजेला उत्साह आणखी वाढणार आहे. अशा वेळी आनंदाच्या वातावरणात आगीचे विघ्न पडू नये, यासाठी प्रत्येकाने सतर्क राहणे गरजेचे आहे. दिवाळीचा प्रकाश प्रत्येक घरात आनंद घेऊन यावा; कोणाच्याही संसारात अंधार पसरवणारा ठरू नये. येडशीसारख्या हृदयद्रावक दुर्घटनेची पुनरावृत्ती होऊ नये, हीच अपेक्षा. दिवे उजळू द्या; पण निष्काळजीपणाची ठिणगी पडू देऊ नका! दिव्यांची रोषणाई आणि फटाक्यांचा जल्लोष यापेक्षा कुटुंबीयांचे सुरक्षित आयुष्य अधिक मोलाचे आहे. दिवाळीचा प्रकाश घराघरांत आनंद पसरवणारा ठरावा.