- मुरलीधर कुलकर्णी
खगोलशास्त्राच्या इतिहासात विश्वाची गूढ रहस्ये उलगडण्यासाठी मानवाने नेहमीच नवनवीन आणि क्रांतिकारक तंत्रज्ञानाचा वापर केला आहे. याच प्रवासात आता अमेरिकेची अंतराळ संस्था ‘नासा’ने आपल्या पुढील पिढीच्या ‘नॅन्सी ग्रेस रोमन स्पेस टेलिस्कोप’चे यशस्वी प्रक्षेपण करून एका सुवर्ण अध्यायाची सुरुवात केली आहे. पूर्वी ‘डब्ल्यूआएफआयआरएसटी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या अत्याधुनिक दुर्बिणीचे नाव 'नासा'च्या पहिल्या मुख्य खगोलशास्त्रज्ञ आणि ‘मदर ऑफ हबल’ म्हणून ख्यातनाम असलेल्या डॉ. नॅन्सी ग्रेस रोमन यांच्या सन्मानार्थ ठेवण्यात आले आहे.
हबल आणि जेम्स वेब यांसारख्या प्रसिद्ध दुर्बिणींच्या अभूतपूर्व यशानंतर अंतराळाच्या सखोल निरीक्षणासाठी ही नवीन मोहीम अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे. पृथ्वीपासून सुमारे १५ लाख किलोमीटर अंतरावर असलेल्या ‘लॅग्रांज पॉईंट २’ या विशिष्ट कक्षेत तैनात केली जाणारी ही अंतराळ प्रयोगशाळा प्रामुख्याने विश्वाचा विस्तार, डार्क एनर्जी, डार्क मॅटर आणि आपल्या सूर्यमालेबाहेरील हजारो नवीन ग्रहांचा शोध घेण्याचे मुख्य काम करणार आहे.
या दुर्बिणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची अफाट निरीक्षण क्षमता आणि विशाल दृश्यक्षेत्र होय. या दुर्बिणीचा मुख्य आरसा २.४ मीटरचा म्हणजेच हबल दुर्बिणीच्या आरशाएवढाच असला, तरी यातील तंत्रज्ञान हबलपेक्षा तब्बल १०० पट अधिक मोठे अंतराळ क्षेत्र एकाच वेळी कॅप्चर करण्याची अद्भुत क्षमता ठेवते. या दुर्बिणीत बसवण्यात आलेला ३०० मेगापिक्सेलचा ‘वाइड-फील्ड इन्स्ट्रुमेंट’ हा कॅमेरा इन्फ्रारेड प्रकाशात काम करतो. याच्या साहाय्याने अतिशय दूरच्या आणि अस्पष्ट दिसणाऱ्या आकाशगंगांचे अचूक फोटो घेणे शक्य होणार आहे. यामुळे जगभरातील खगोलशास्त्रज्ञांना संपूर्ण विश्वाचा एक विशाल, सखोल आणि अत्यंत अचूक असा त्रिमितीय नकाशा तयार करता येईल.
याशिवाय, या दुर्बिणीमध्ये वापरण्यात आलेले ‘कोरोनाग्राफ इन्स्ट्रुमेंट’ हे तंत्रज्ञान खगोलशास्त्रातील एक मोठा चमत्कार मानले जात आहे. अंतराळातील ताऱ्यांचा प्रकाश इतका तीव्र असतो की, त्यांच्याभोवती फिरणारे अंधुक आणि लहान ग्रह साध्या दुर्बिणीने पाहणे अशक्यप्राय असते. हे कोरोनाग्राफ उपकरण एका कृत्रिम ग्रहणाप्रमाणे काम करते. उपकरणातील विशेष फिल्टर्स आणि मुखवट्यांच्या साहाय्याने ताऱ्याचा तीव्र प्रकाश मध्यभागीच रोखला जातो, ज्यामुळे ताऱ्याच्या कडेला आणि सावलीत लपलेल्या अंधुक ग्रहांचा मंद प्रकाश स्पष्ट दिसू लागतो आणि त्यांचे थेट छायाचित्रण करणे शक्य होते.
या अद्वितीय वैशिष्ट्यांमुळे ‘नॅन्सी ग्रेस रोमन’ दुर्बीण ही एकाच वेळी अब्जावधी आकाशगंगांचे व्यापक सर्वेक्षण करून विश्वाच्या उत्पत्तीची गुपिते उघडकीस आणणार आहे. ताऱ्यांच्या अंधारात दडलेल्या नवीन ग्रहांचा आणि त्यांच्या वातावरणाचा सखोल अभ्यास करून तेथे मानवी वस्ती किंवा जीवसृष्टीची शक्यता आहे का, याचा शोध घेणे आता अधिक सोपे होणार आहे. खगोलशास्त्राच्या क्षेत्रात नवी क्रांती घडवून आणणारी ही मोहीम येत्या काळात मानवाला विश्वाच्या अफाट पसाऱ्याची एक नवी आणि अभूतपूर्व दृष्टी प्रदान करेल, यात शंका नाही.
