शिवाजी साटम, ज्येष्ठ अभिनेते
अभिनयसम्राट आणि संवेदनशील मनाचा माणूस म्हणून सर्वांना सुपरिचित असणारा, माझा मित्र नाना पाटेकर एकाएकी आपल्या सर्वांना सोडून कायमचा निघून जाणं ही बाब अत्यंत दुःखद आहे. नाना हे एक अजब रसायन होतं. त्याच्या स्वभावाची अनेक रूपं होती. आमची मैत्री खूप जुनी होती. त्याच्याबरोबर नाटकात आणि चित्रपटांत काम करण्याची संधी मला मिळाली. त्याचा स्वभाव, त्याचं कामावरचं प्रेम, त्याची दुसऱ्याला मदत करण्याची वृत्ती या सगळ्या गोष्टी मी जवळून अनुभवल्या.
मराठी रंगभूमी, सिनेमा, हिंदी चित्रपट आणि समाजकार्य या क्षेत्रात आपल्या असामान्य कर्तृत्वानं स्वतःचं वेगळं अवकाश निर्माण करणारा अभिनयसम्राट आणि कार्यसम्राट नाना पाटेकर आपल्यातून कायमचा निघून जाणं हे पराकोटीचं दुःख आहे. वयाच्या पंचाहत्तरीतही फिटनेसबाबत अत्यंत काटेकोर असणारा, या वयातही नियमित व्यायाम करणारा नाना हृदयविकाराच्या झटक्यानं जाणं हा नियतीचा खेळ म्हणावा लागेल.
नानाची आणि माझी ओळख नाटकापासूनची. पुढे आम्ही चित्रपटांतही एकत्र काम केलं. मी अत्यंत मध्यमवर्गीय वातावरणातून आलेला माणूस. अभिनयाच्या क्षेत्रात काम करताना अनेक माणसं भेटली, अनेक अनुभव आले. पण नानाशी असलेलं नातं वेगळं होतं. आमची रोज भेट होत असे असं नाही. कधी गणपतीच्या निमित्ताने भेट व्हायची, तर कधी एखाद्या चित्रपटाच्या निमित्ताने. मात्र आमच्यातला संपर्क, संवाद कायम होता.
माझ्या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रवासात नानाचा फार मोठा वाटा आहे. खरं तर नानामुळेच मी हिंदी चित्रपटांत आलो, असं म्हटल्यास ते वावगं ठरणार नाही. त्यामागे एक आठवण आहे. ‘यशवंत’ या चित्रपटाची तयारी सुरू होती. त्या चित्रपटात नाना होता. त्यात माझ्यासाठीही एक भूमिका होती. चित्रपटाच्या निर्मितीशी संबंधित व्यक्तीचा मला फोन आला. त्यांनी मला भेटायला बोलावलं. मी गेलो तेव्हा त्यांनी ‘यशवंत’ या चित्रपटात पोलिसाची एक चांगली भूमिका असल्याचं सांगितलं. पण मला ती भूमिका करायची नव्हती. कारण त्याआधी मी पोलिसाच्या भूमिका केल्या होत्या. पुन्हा तशीच भूमिका करण्याची माझी इच्छा नव्हती. मी त्यांना स्पष्टपणे नकार दिला. मात्र ते माझ्या मागे लागले. मीही माझ्या निर्णयावर ठाम होतो. शेवटी त्यांनी मला सांगितलं की, या भूमिकेसाठी नाना पाटेकरनेच तुमचं नाव सुचवलं आहे. तरीही मला भूमिका करायची नसेल तर मी काय करू, असं मी त्यांना सांगितलं. त्यानंतर मग थेट नानाचा मला फोन आला. त्याने त्याच्या नेहमीच्या पद्धतीने माझ्याशी संवाद साधला. आमच्यात जी भाषा चालायची, त्याच भाषेत त्याने समजावलं आणि अखेर मी ‘यशवंत’ चित्रपटात काम करायला तयार झालो. विशेष म्हणजे हा चित्रपट माझ्या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रवासासाठी महत्त्वाचा ठरला. त्या भूमिकेमुळे मला पुढे हिंदी चित्रपटांत काम करण्याच्या संधी मिळत गेल्या. म्हणूनच नानाचं माझ्या कारकिर्दीतील योगदान मी कधीही विसरू शकणार नाही.
नंतरच्या काळात आम्ही ‘गुलाम-ए-मुस्तफा’ या चित्रपटात एकत्र काम केलं. नानानेही त्या चित्रपटात अप्रतिम काम केलं होतं. त्याचा अभिनय इतका सुंदर झाला होता की, त्याला त्या भूमिकेसाठी राष्ट्रीय पुरस्कार मिळायला हवा होता, असं मला वाटलं होतं. या चित्रपटाच्या चित्रीकरणाच्या काळात माझ्या वैयक्तिक आयुष्यात काही अडचणी निर्माण झाल्या होत्या. घरच्या परिस्थितीमुळे मला अनेक गोष्टी सांभाळाव्या लागत होत्या. तेव्हा नानाने मला खूप आधार दिला. अरुणा इराणी आणि चित्रपटाशी संबंधित इतर सहकाऱ्यांनीही मला सांभाळून घेतलं. मात्र त्यात नानाचा पुढाकार मोठा होता.
नानाचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याला एखाद्याचं काम आवडलं, तर तो स्वतःहून त्याचं मनमोकळेपणानं कौतुक करायचा. माझ्या ‘मान सन्मान’ या चित्रपटाच्या वेळीही असाच एक प्रसंग घडला. नानाने तो चित्रपट दूरचित्रवाणीवर पाहिला होता. त्यानंतर त्याने मला फोन केला. चित्रपटातलं माझं काम पाहून त्याने त्याबद्दल प्रतिक्रिया दिली. एकदा नव्हे, तर त्याने पुन्हा फोन करून माझ्या कामाची प्रशंसा केली. पण तीही आमच्या मैत्रीच्या भाषेत! तीच त्याची खासियत होती.
नानाला मूलतः अभिनयाची मनापासून आवड होती. एखाद्या भूमिकेची तयारी करण्यासाठी त्याला किती अभ्यास करावा लागतो, याची जाणीव होती. नानाचा अभिनय पूर्णतः वेगळ्या धाटणीचा होता. त्याची संवादफेक, आवाजातील चढउतार, चेहऱ्यावरील भाव आणि भूमिकेत स्वतःला पूर्णपणे झोकून देण्याची त्याची पद्धत विलक्षण होती. ‘पुरुष’मधून त्याने अभिनयकौशल्याचं एक प्रभावी रूप दाखवलं. जयवंत दळवी यांच्या या नाटकातील त्याने साकारलेला गुलाबराव जाधव हा सत्तेचा माज, अहंकार आणि क्रूरता असलेला माणूस होता. नानाने ही भूमिका इतक्या ताकदीने साकारली की, प्रेक्षकांच्या मनावर त्या व्यक्तिरेखेचा ठसा दीर्घकाळ कायम राहिला. रंगभूमीवर त्याची उपस्थितीच वेगळी असायची. त्याच्या संवादातील आक्रमकता, नजरेतील जरब आणि प्रसंगानुसार बदलणारे हावभाव यामुळे त्याचा अभिनय परिणामकारक व्हायचा. पुढे ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘प्रहार’, ‘यशवंत’ आणि ‘गुलाम-ए-मुस्तफा’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्याच्या या अभिनयसामर्थ्याला प्रचंड लोकप्रियता मिळत गेली. संवाद किती मोठ्याने म्हटला, यापेक्षा तो कोणत्या भावनेतून म्हटला, याला नाना महत्त्व द्यायचा.
चित्रीकरणाचे ठिकाण असो वा व्यावहारिक आयुष्य, नानाचा रोखठोकपणा आणि स्पष्टवक्तेपणा कधी लपला नाही. त्यामुळे अनेकांना नानाची भीती वाटायची. नाना प्रत्यक्षात कसा असेल, तो किती रागीट असेल, असं लोकांना वाटायचं. पण प्रत्यक्षात तो अतिशय हळव्या मनाचा सच्चा माणूस होता. त्याला जवळून ओळखणाऱ्यांनाच हा हळवेपणा समजू शकला. या जीवाभावाच्या मित्राला श्रद्धांजली वाहण्याची वेळ यावी, याहून दुसरे दुःख ते काय?
