भारतीय अभिनयसृष्टीच्या पटलावर स्वतःच्या स्वयंभू प्रतिभेने स्वतंत्र अवकाश निर्माण करणाऱ्या मोजक्या कलावंतांमध्ये ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल. त्यांच्या निधनाने मराठी रंगभूमी, भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या सिनेरसिकांसह तळागाळातील माणूसही हळहळला. कलावंतांना सामाजिक वास्तवाची जाणीव असेल तर त्यांचा अभिनय कसदार होण्यास मदत होते हे खरे; पण ही जाणीव नानांनी तेवढ्यापुरतीच मर्यादित ठेवली नाही. स्वतःची ओंजळ रिती करून, ‘आहे रे’ गटाला साद घालून संकटग्रस्तांच्या कुटुंबांना आधार देण्यासाठी ‘नाम’ फाऊंडेशनच्या स्थापनेसाठी नानांनी घेतलेला पुढाकार सर्वार्थाने अनुकरणीय होता. या समाजशीलपणाची मुळे त्यांच्या बालपणीच्या संघर्षाशी जोडलेली होती. रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा या ऐतिहासिक सागरी गावात जन्मलेल्या विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर यांचे बालपण अत्यंत खडतर परिस्थितीत गेले. वडिलांचा कापड रंगवण्याचा व्यवसाय उद्‌ध्वस्त झाल्यानंतर शिकण्या-खेळण्याच्या वयात नानांना कुटुंबाच्या दोन वेळच्या अन्नाची भ्रांत मिटवण्यासाठी मुंबईच्या रस्त्यांवर उतरावे लागले.
चित्रपटांचे फलक हाताने रंगवणे असो किंवा रात्रभर जागून डांबरी रस्त्यांवरील पांढरे पट्टे रंगवणे असो, महिन्याला अवघ्या ३५ रुपयांच्या कमाईसाठी चाललेली ही फरफट एखाद्याच्या संवेदनशील मनाला खचवून टाकण्यास पुरेशी होती. परंतु, याच खडतर अनुभवांमध्ये नानांच्या अभिनयाची आणि संवेदनशील व्यक्तिमत्वाची बीजे रोवली गेली. त्यांच्या अभिनयप्रवासात जी आर्तता, जो संताप आणि जो व्यवस्थेविरुद्धचा आक्रोश रसिकांनी अनुभवला, तो उसना किंवा कृत्रिम नव्हता. प्रत्यक्ष जगण्यात अनुभवलेली अस्सल वेदना त्याच्या मुळाशी होती. वडिलांचे निधन झाले तेव्हा त्यांचे पार्थिव घरात होते. घरात पैशांची चणचण, कुटुंबीयांचे शोकाकूल चेहरे एका बाजूला असताना, दुसऱ्या बाजूला ‘महासागर’ नाटकाच्या प्रयोगाची वेळ झाली होती. स्वतःचे अश्रू डोळ्यांतच गोठवून, आपल्या दुःखाचे ओझे मागे सारून रंगमंचावर भूमिका सादर करणे, हे असामान्य मानसिक बळ असणाऱ्या कलावंतालाच शक्य होते. विजयाबाई मेहता यांच्या दिग्दर्शनाखाली साकारलेल्या ‘हमीदाबाईची कोठी’मधील नानांचा अभिनय नाट्य समीक्षकांनीही गौरवला.
नानांचा स्वभाव बाहेरून तापट, फटकळ आणि शिस्तप्रिय भासत असला तरी पोटात त्याहून कैकपटींनी मायेचा ओलावा, हळवेपणा होता. नानांचे नायकपणही पारंपरिक रूढ चौकटींना सुरुंग लावणारे होते. हिंदी चित्रपटात नायक कसा असावा, त्याचे रूप, त्याची देहबोली आणि त्याचा वावर याविषयी काही ठोकताळे ठरलेले होते. १९७८ च्या ‘गमन’ चित्रपटातील छोट्या भूमिकेपासून सुरू झालेला प्रवास ‘सलाम बॉम्बे’, ‘अंकुश’ आणि ‘प्रतिघात’मधून विस्तारत गेला. पुढे १९९० मध्ये आलेल्या ‘परिंदा’ चित्रपटाने चित्रपटसृष्टीला नाना पाटेकर नावाच्या वादळाची खरी ओळख करून दिली. त्या चित्रपटातील गुन्हेगारी टोळीचा म्होरक्या म्हणजे ‘अण्णा’ हा स्वतःच्याच अंतर्मनातील असुरक्षिततेने आणि मानसिक विकृतीने पोखरलेला होता. नानांनी त्या व्यक्तिरेखेला जो थरार दिला, त्याने राष्ट्रीय पुरस्काराची मोहोर त्यांच्या नावावर कोरली गेली.
त्यानंतर ‘अंगार’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अपहरण’, ‘अब तक छप्पन’ यांसारख्या चित्रपटांमधून नानांनी एकामागून एक सशक्त भूमिका साकारल्या. ‘क्रांतिवीर’ हा चित्रपट नानांच्या अभिनयप्रवासातील माईलस्टोन ठरला. ‘तिरंगा’मध्ये नानांनी राजकुमार यांच्या जोडीने साकारलेला कर्तव्यनिष्ठ पोलिस अधिकारी इतक्या वर्षांनंतर आजही आठवला जातो, यातच सारे काही आले. नानांचा परखड स्वभाव, स्पष्टवक्तेपणा, तापटपणा हा विनोदी अभिनयाला साजेसा नव्हता. पण ‘वेलकम’ या चित्रपटात उदय शेट्टी ही व्यक्तिरेखा नानांनी इतक्या दमदारपणे साकारली की, प्रेक्षक मनमुराद हसले. या भूमिकेतून आपण हाडाचा कलावंत असल्याचे त्यांनी दाखवून दिले. वि. वा. शिरवाडकरांच्या अजरामर नाटकावर आधारित ‘नटसम्राट’ हा चित्रपट नानांच्या कारकिर्दीचा परमोच्च बिंदू ठरला. टाळ्यांच्या कडकडाटात, प्रशंसेच्या वर्षावात आयुष्य घालवलेल्या एका महान नटाला शेवटी वाट्याला येणारा वृद्धापकाळातील एकाकीपणा, कुटुंबाने नाकारल्यानंतर रस्त्यावर कुडकुडतानाही टिकून राहिलेला स्वाभिमान आणि ‘कुणी घर देता का घर’ अशी आर्त साद, नानांनी ज्या ताकदीने सादर केली, त्याला तोड नाही.
नाना हे अभिनयाच्या यशावर समाधान मानणारे व्यक्तिमत्व नव्हते. मातीशी नाळ जोडलेले ते अस्सल शेतकरी होते. त्यामुळे मुंबईच्या झगमगाटात, पुरस्कारांच्या गर्दीत किंवा करोडो रुपयांच्या संपत्तीत त्यांचे मन पूर्णपणे रमले नाही. चित्रपट संपला की, कॅमेऱ्याच्या झोतातून बाहेर पडून आपल्या पुण्याजवळील किंवा मुरुडच्या शेतावर जाणे, तिथे स्वतः हाताने शेती करणे, गुराढोरांची मायेने काळजी घेणे आणि अत्यंत साधेपणाने चुलीवरचे जेवण बनवणे यातच त्यांना खरा आनंद मिळत असे. या मातीवरील प्रेमाचे रूपांतर पुढे एका मोठ्या सामाजिक कार्यात झाले. महाराष्ट्रात दुष्काळाच्या सावटाखाली जेव्हा हताश शेतकरी टोकाचे पाऊल उचलत होते, तेव्हा वृत्तवाहिन्यांवर एका शेतकरी कुटुंबाचे दुःख पाहून नानांचे संवेदनशील मन अस्वस्थ झाले. स्वतःकडे जमलेला पैसा बँकेत पडून राहण्यापेक्षा संकटात सापडलेल्या बळीराजाच्या पाठीशी उभे राहिले पाहिजे, या एकाच विचारातून त्यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सोबतीने ‘नाम फाऊंडेशन’ची स्थापना केली.
या माध्यमातून त्यांनी जलसंधारणाची, नद्यांच्या पुनरुज्जीवनाची आणि शेतकरी कुटुंबांना सन्मानाने जगवण्याची जी कामे केली, त्याने हजारो घरांमध्ये आशेचा दीप उजळवला. वयाच्या अवघ्या २३ व्या वर्षी नाना आनंदवनात गेले आणि त्यानंतर बाबा आमटे हे त्यांच्यासाठी पितृतुल्य व्यक्तिमत्त्व बनले. बाबांच्या कार्याचा त्यांच्यावर एवढा प्रभाव होता की, एकेकाळी आनंदवनातच राहून समाजसेवा करण्याची त्यांची इच्छा होती. मात्र, बाबांनी त्यांना रंगभूमी आणि चित्रपटांच्या माध्यमातून समाजापर्यंत पोहोचण्याची दिशा दाखवली. देशाच्या जवानांविषयीही नानांच्या मनात असलेले प्रेम सर्वश्रुत होते. कारगिल युद्धावेळी स्वतः सीमेवर जाऊन जवानांचे मनोबल वाढवणे असो किंवा भारतीय प्रादेशिक सैन्यात मानद लेफ्टनंट कर्नल म्हणून सेवा बजावणे असो, नानांच्या नसानसांत देशप्रेम वाहत होते. नानांच्या स्पष्टवक्तेपणाचे अनेकदा गैरअर्थ काढले गेले. परंतु नानांनी कधीही प्रसिद्धीच्या लाभासाठी स्वतःचे विचार बदलले नाहीत. वयाच्या पंचाहत्तरीतही व्यायामाची शिस्त न मोडणारा हा माणूस असा तडकाफडकी निघून जाणे चटका लावणारे आहे. या संवेदनशील कलावंताला ‘पुढारी’ परिवाराची भावपूर्ण आदरांजली.
