राजीव मुळ्ये, पर्यावरण अभ्यासक
मुंबई, कोलकाता ही भारतातील महत्त्वाची महानगरे. भौगोलिक स्थानामुळे हवामान बदलाचा धोका या शहरांसाठी अधिक गंभीर होत आहे. समुद्राची वाढती पातळी, खचणारी जमीन, अतिवृष्टी आणि अधिक तीव्र होणाऱ्या वादळी भरतीचे संकट एकाच वेळी पुढे येत आहे. पुढील काही दशकांत येथील सखल भाग पाण्यात जाण्याचा धोका आहे.
हवामान बदलाची चर्चा अनेकदा वाढते तापमान, अनियमित पाऊस किंवा चक्रीवादळांपुरती मर्यादित राहते; मात्र भारतासारख्या विस्तीर्ण किनारपट्टी असलेल्या देशासाठी आणखी एक गंभीर संकट हळूहळू आकार घेत आहे. समुद्राची पातळी वाढत असून त्याच वेळी काही किनारी शहरांतील जमीनही खचत आहे. या दोन्ही प्रक्रियांचा वेग कायम राहिला, त्यात वादळी भरती आणि अतिवृष्टीची भर पडली, तर मुंबई आणि कोलकात्यासारख्या महानगरांतील सखल भागांना या शतकाच्या अखेरीस वारंवार पुराचा सामना करावा लागू शकतो. ही शहरे पूर्णपणे समुद्रात बुडतील, असा याचा अर्थ नाही; पण किनाऱ्यालगतच्या वस्त्या, बंदरे, रस्ते, रेल्वे, विमानतळ आणि नागरी पायाभूत सुविधांवरील धोका निश्चितपणे वाढत आहे.
जागतिक तापमानवाढीमुळे हिमनद्या आणि ध्रुवीय बर्फ वितळत आहे. त्याचबरोबर समुद्राचे पाणी उष्ण झाल्याने त्याचे प्रसरण होते. या दोन्ही प्रक्रियांमुळे जागतिक समुद्र पातळी वाढत आहे. उपग्रहांच्या माध्यमातून गेल्या ३ दशकांपासून या बदलाचे अधिक अचूक मोजमाप केले जात आहे. २०२४मध्ये जागतिक सरासरी समुद्र पातळी सुमारे ६ मिलिमीटरने वाढली. हा वाढीचा वेग दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा अधिक होता. एका वर्षातील आकड्यावरून दीर्घकालीन निष्कर्ष काढता येत नसला, तरी समुद्र पातळी वाढीचा वेग पूर्वीच्या दशकांच्या तुलनेत वाढत असल्याचे दीर्घकालीन निरीक्षण सांगते.
भारताला सुमारे ११ हजार किलोमीटरची किनारपट्टी लाभली आहे आणि तिच्या लगत मुंबई, कोलकाता, चेन्नई, कोची, विशाखापट्टणम यांसारखी मोठी शहरे, बंदरे, औद्योगिक पट्टे आणि दाट लोकवस्ती आहे. त्यामुळे समुद्रातील काही सेंटिमीटरची वाढही दीर्घकाळात मोठा आर्थिक आणि सामाजिक परिणाम घडवू शकते. मुंबईचे भौगोलिक स्वरूपच तिला या संकटापुढे अधिक संवेदनशील बनवते. मूळ बेटांना जोडून विकसित झालेले हे महानगर अनेक ठिकाणी समुद्रसपाटीपासून फार उंच नाही. शहरातील काही भाग भरावाच्या जमिनीवर विकसित झाले आहेत. पावसाळ्यात भरतीवेळी मुसळधार पाऊस झाला, तर पावसाच्या पाण्याचा समुद्राकडे होणारा निचरा मंदावतो. २६ जुलै २००५ च्या महापुराने या असुरक्षिततेची भीषण झलक मुंबईला दाखवली आहे. समुद्राची सरासरी पातळी काही सेंटिमीटरने वाढली, तरी दररोज मुंबईत पाणी शिरेल असे नाही. खरा धोका अतिवृष्टी, मोठी भरती आणि वादळी लाटा एकाच वेळी आल्यावर वाढतो. समुद्राची मूळ पातळीच अधिक उंच असेल, तर पूर्वी सुरक्षित असलेल्या भागापर्यंतही पाणी पोहोचू शकते. यामुळे किनारी रस्ते, रेल्वेमार्ग, सांडपाणी व्यवस्था, वीज यंत्रणा आणि व्यावसायिक भागांवर अतिरिक्त दबाव निर्माण होतो. मुंबईत काही ठिकाणी जमीन खचण्याची प्रक्रिया आढळते. भूजलाचा वापर, प्रचंड बांधकाम, जमिनीवरील भार, भूगर्भातील नैसर्गिक हालचाली आणि भराव क्षेत्रांचे स्वरूप अशा अनेक कारणांचा त्यात सहभाग असू शकतो. समुद्र वर येत असताना जमीन खाली जात असेल, तर स्थानिक पातळीवरील सापेक्ष समुद्र पातळी अधिक वेगाने वाढते.
कोलकात्यासमोर वेगळे आव्हान
बंगालच्या उपसागराच्या विस्तीर्ण त्रिभूज प्रदेशात वसलेले कोलकाता आणि त्याच्या आसपासचा प्रदेश अत्यंत सखल आहे. गंगा-ब्रह्मपुत्र-मेघना नदी प्रणालीने हजारो वर्षांत तयार केलेल्या गाळाच्या प्रदेशात जमीन खचण्याची नैसर्गिक प्रक्रियाही सुरू असते. त्यात मानवी हस्तक्षेपाची भर पडल्यास धोका अधिक वाढतो. बंगालच्या उपसागरातील चक्रीवादळे या प्रदेशासाठी आणखी एक मोठे संकट आहेत. चक्रीवादळ किनाऱ्यावर धडकते तेव्हा केवळ मुसळधार पाऊस आणि वेगवान वारेच येत नाहीत. समुद्राचे पाणी वादळी लाटांच्या रूपाने जमिनीवर ढकलले जाते. समुद्राची सरासरी पातळी वाढली, तर अशा 'स्टॉर्म सर्ज’ची सुरुवातच अधिक उंच पातळीवरून होते. पूर्वी क्वचित येणाऱ्या किनारी पुराची भविष्यात वारंवारता वाढते. कोलकात्याच्या बाबतीत सुंदरबनचेही विशेष महत्त्व आहे. खारफुटीची जंगले वादळी लाटांची ऊर्जा कमी करणाऱ्या नैसर्गिक संरक्षक भिंत असतात. सुंदरबनमधील बेटांची धूप, खारफुटीचे नुकसान आणि समुद्र पातळीतील वाढ यांचा परिणाम केवळ ग्रामीण बंगालवर न होता महानगराच्या दीर्घकालीन सुरक्षिततेवरही होऊ शकतो.
हवामानविषयक विविध वैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये २१०० पर्यंत समुद्र पातळी किती वाढेल याचे वेगवेगळे अंदाज आहेत. भविष्यात जग किती हरितगृह वायू उत्सर्जित करेल, तापमानवाढ किती मर्यादित ठेवता येईल, ग्रीनलँड व अंटार्क्टिकामधील बर्फ किती वेगाने वितळेल, यावर अंतिम वाढ अवलंबून आहे; मात्र या अंदाजांकडे ’अमुक शहर २१०० मध्ये पूर्ण बुडणार’ अशा सनसनाटी पद्धतीने पाहणे चुकीचे ठरेल. एकाच शहरात जमिनीची उंची समान नसते. संरक्षण भिंती, पंपिंग व्यवस्था, निचरा यंत्रणा आणि भविष्यातील पायाभूत उपाय यांचाही परिणाम होतो. धोका प्रामुख्याने सखल किनारी भाग, नदीमुखे, भरावाच्या जमिनीवरील वस्ती आणि पुरापासून कमी संरक्षण असलेल्या क्षेत्रांना अधिक असतो. म्हणूनच प्रश्न मुंबई किंवा कोलकाता नकाशावरून नाहीशी होतील का, असा नाही, तर वाढत्या समुद्र पातळीमुळे या शहरांमध्ये राहणे आणि त्यांची व्यवस्था चालविणे किती महाग, कठीण आणि धोकादायक होणार?
भिंत बांधून प्रश्न सुटणार नाही
किनारी शहरांच्या संरक्षणासाठी समुद्रभिंती, बंधारे आणि पूरप्रतिबंधक दरवाजे आवश्यक ठरू शकतात; मात्र एवढ्यावरच उपाय संपत नाहीत. शहरातील नैसर्गिक नाले, खाड्या, पाणथळ जागा आणि खारफुटी नष्ट करून सर्वत्र काँक्रीट उभे केले, तर अतिवृष्टीचे पाणी वाहून जाण्यास जागाच उरणार नाही. मुंबईतील मिठी नदी, खाड्या आणि खारफुटी किंवा कोलकात्याच्या आसपासच्या पाणथळ जागा या रिकाम्या जमिनी नाहीत. त्या शहराच्या नैसर्गिक जलव्यवस्थेचा भाग आहेत. त्यामुळे हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यासाठी शहर नियोजनात त्यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. पावसाच्या पाण्याचा वेगाने निचरा करणारी यंत्रणा, मोठ्या क्षमतेची पंपिंग केंद्रे, पूरप्रवण भागांचे अचूक नकाशे, बांधकामांवरील नियंत्रण, महत्त्वाच्या रुग्णालये-वीज केंद्रांसारख्या सुविधांचे संरक्षण आणि चक्रीवादळ व भरतीची अधिक अचूक पूर्वसूचना यावर गुंतवणूक करावी लागेल.
पुढील २० वर्षे निर्णायक
समुद्र पातळीतील वाढ ही अचानक उद्भवणारी आपत्ती नाही. तिचा वेग तुलनेने मंद आहे; पण एकदा समुद्राची पातळी वाढली की, ती सहज पूर्ववत होत नाही. त्यामुळे आज घेतलेल्या नगररचना आणि पायाभूत सुविधांच्या निर्णयांचे परिणाम पुढील अनेक दशकांपर्यंत जाणवतील. मुंबईत नवीन मेट्रो, किनारी रस्ते, विमानतळ, बंदरे आणि मोठे निवासी प्रकल्प उभारले जात आहेत. कोलकात्यातही महानगराचा विस्तार सुरू आहे. अशा प्रत्येक प्रकल्पाची रचना करताना १० किंवा २० वर्षांचा नव्हे, तर ५० ते १०० वर्षांचा हवामान धोका लक्षात घेण्याची गरज आहे. समुद्र किती वाढू शकतो, जमीन कुठे खचत आहे, कोणत्या भागात पुराची वारंवारता वाढेल आणि स्थलांतराची वेळ आल्यास सर्वाधिक असुरक्षित लोकसंख्या कोणती असेल, याचे नियोजन आतापासून आवश्यक आहे. हवामान बदलाच्या संकटात सर्वांत मोठी चूक म्हणजे दूरच्या भविष्याचा प्रश्न म्हणून त्याकडे पाहणे. मुंबई आणि कोलकात्याला उद्या सकाळी समुद्र गिळणार नाही; मात्र प्रत्येक दशकाबरोबर समुद्राची वाढती पातळी, अतिवृष्टी, वादळी भरती आणि जमिनीचे खचणे यांचा एकत्रित परिणाम अधिक तीव्र होऊ शकतो.
