ब्रिगेडियर हेमंत महाजन
भारतीय लष्कराच्या तिन्ही दलांनी ‘अग्निपथ’ योजनेच्या मूळ रचनेत सुधारणा करण्यासाठी आणि ‘अग्निवीर’ जवानांना सेवेत कायम ठेवण्याचे प्रमाण वाढवण्यासाठी केंद्र सरकारकडे शिफारशी सादर केल्या आहेत.
'अग्नी' या शब्दाचा अर्थ आग आणि वीर म्हणजे योद्धा असा होतो. जोश, उत्साह आणि कोणत्याही कठीण परिस्थितीत हार न मानण्याची जिद्द बाळगणारा योद्धा म्हणजेच 'अग्निवीर'. भारतीय सशस्त्र दलांनी देशाच्या संरक्षणासाठी सुरू केलेल्या ‘अग्निपथ’ योजनेबाबत आता एक अत्यंत स्वागतार्ह आणि सकारात्मक पाऊल उचलले जात आहे. भारतीय लष्कराने आता अग्निवीरांना मोठ्या संख्येने स्थायी म्हणजेच कायमस्वरूपी सेवेत ठेवण्याची मागणी केली आहे. या निर्णयामागील सर्वात मोठे कारण म्हणजे भारतीय सैन्य दलाकडे अनुभवी जवानांची संख्या वाढवणे हे आहे, जेणेकरून भविष्यात युद्ध किंवा कोणत्याही मोठ्या लष्करी संघर्षाच्या वेळी त्यांच्या अनुभवाचा आणि कौशल्याचा थेट फायदा देशाला मिळू शकेल.
लष्कराच्या या नव्या भूमिकेला गेल्या वर्षी झालेल्या ‘ऑपरेशन सिंदूर’ या लष्करी मोहिमेची पार्श्वभूमी लाभली आहे. पाकिस्तानविरुद्धच्या ‘ऑपरेशन सिंदूर’ दरम्यान अग्निवीरांनी अत्यंत उत्कृष्ट आणि उल्लेखनीय कामगिरी बजावली. ज्या अग्निवीरांना वेगवेगळ्या भौगोलिक प्रदेशात काम करण्याचा आणि विविध लष्करी सरावांचा पूर्वानुभव होता, त्यांनी प्रत्यक्ष युद्धाच्या मैदानावर निर्माण झालेल्या परिस्थितीचा अत्यंत वेगाने आणि प्रभावीपणे सामना केला. हाच यशस्वी अनुभव लक्षात घेऊन लष्कर आता जास्तीत जास्त अग्निवीरांना सेवेत कायम ठेवण्याची गरज अनुभवत आहे. सद्यस्थितीत चार वर्षांचे प्रशिक्षण पूर्ण करणाऱ्या अग्निवीरांपैकी केवळ २५ टक्के जवानांनाच कायमस्वरूपी सेवेत घेण्याची तरतूद आहे; मात्र बदलत्या गरजा पाहता आता भारतीय लष्कर आणि भारतीय हवाई दल हे प्रमाण २५ टक्क्यांवरून वाढवून थेट ५० टक्के करण्याचा प्रस्ताव तयार करत असल्याचे वृत्त प्रसारित झाले आहे. दुसरीकडे, भारतीय नौसेना हे प्रमाण आणखी वाढवून तब्बल ७५ टक्के करण्यासाठी विशेष प्रयत्न करत आहे.
अग्निपथ योजनेअंतर्गत भरती झालेल्या अग्निवीरांच्या पहिल्या बॅचचे प्रशिक्षण २०२३ च्या सुरुवातीला सुरू झाले होते आणि या वर्षाच्या शेवटी त्यांचा चार वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण होत आहे. केंद्र सरकारने जेव्हा ही योजना जाहीर केली होती, तेव्हा चार वर्षांनंतर केवळ २५ टक्के जवानांनाच कायम ठेवले जाणार असेल, तर उर्वरित ७५ टक्के अग्निवीर कुठे जाणार, असा गंभीर प्रश्न विचारला जात होता. वयाच्या अशा टप्प्यावर जेव्हा त्यांच्यावर कौटुंबिक जबाबदाऱ्या असतील, तेव्हा त्यांना पुन्हा नोकरीसाठी वणवण करावी लागेल, अशी भीती व्यक्त केली जात होती. या चिंतेची दखल घेत केंद्र सरकारच्या विविध मंत्रालयांनी आणि अनेक राज्य सरकारांनी अग्निवीरांसाठी सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची तरतूद केली होती.
भारतीय लष्कर ही देशाची अशी ढाल आहे, जी सीमेवर अहोरात्र पहारा देते. लष्कर ही केवळ एक सैन्य यंत्रणा नसून ती प्रत्येक भारतीय नागरिकाच्या अभिमानाचे आणि आदराचे प्रतीक आहे. देशातील युवावर्गाला लष्करी प्रशिक्षण मिळावे, ते देशसेवेशी जोडले जावेत आणि त्यांच्यात लष्करी शिस्त रुजावी, हाच या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे. या प्रवासात अनेक अग्निवीरांनी प्रशिक्षणादरम्यान आणि कर्तव्यावर असताना आपल्या प्राणांचे सर्वोच्च बलिदानही दिले आहे. लष्कराच्या अंतर्गत मूल्यांकनानुसार, दरवर्षी ठरावीक संख्येने सैनिक निवृत्त होत असतात. अशा परिस्थितीत कमी संख्येने अग्निवीर सेवेत कायम ठेवले गेले, तर आगामी काळात लष्करात जवानांची मोठी टंचाई निर्माण होऊ शकते.
‘ऑपरेशन सिंदूर’नंतर भारतीय लष्कराने मोठ्या प्रमाणावर नवीन तंत्रज्ञान, आधुनिक प्लॅटफॉर्म्स आणि अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांची खरेदी सुरू केली आहे. ही नवीन आधुनिक प्रणाली आणि प्रगत उपकरणे चालवण्यासाठी जवानांना पूर्वीपेक्षा जास्त काळ विशेष आणि सखोल प्रशिक्षण देण्याची गरज निर्माण झाली आहे, जेणेकरून ते या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानात पूर्णपणे पारंगत होऊ शकतील. ही गरज विशेषतः नौदलातील नाविक आणि हवाई दल व भूदलातील त्या तंत्रज्ञांशी संबंधित जवानांसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे, ज्यांच्यावर जटिल शस्त्रास्त्र प्रणाली हाताळण्याची मुख्य जबाबदारी असते. अधिक संख्येने अग्निवीरांना कायमस्वरूपी सेवेत ठेवले, तर तिन्ही संरक्षण दलांमधील जवानांचे सरासरी वय कमी राहील, म्हणजेच लष्कराचे तरुण स्वरूप टिकून राहील. या तरुण ऊर्जेसोबतच लष्कराकडे पुरेसा अनुभवी सैनिक वर्गदेखील उपलब्ध असेल, ज्यामुळे सैन्यात तरुण उत्साह आणि प्रगल्भ अनुभव यांचा एक आदर्श ताळमेळ साधला जाईल.
दीर्घ कार्यकाळाचे इतरही अनेक धोरणात्मक फायदे आहेत. सैनिकांचा लष्करामधील प्रदीर्घ मुक्काम त्यांना आपल्या सहकाऱ्यांसोबत उत्तम समन्वय आणि दृढ विश्वास निर्माण करण्याची संधी देतो. अत्यंत कठीण परिस्थिती, आव्हानात्मक तैनात आणि युद्धाचा कठीण काळ एकत्र झेलल्यामुळे जवानांमधील परस्परातील सामंजस्य आणि सांघिक भावना अधिक मजबूत होते. ही संघ भावना कोणत्याही लष्करी मोहिमेच्या यशासाठी अत्यंत आवश्यक असते.
आधुनिक युद्ध सामग्री, पाणबुड्या, लढाऊ विमाने आणि इलेक्ट्रॉनिक युद्ध प्रणाली हाताळण्यासाठी दीर्घकालीन तांत्रिक प्रशिक्षणाची गरज असते. नौदलाच्या अनुभवानुसार, एका सैनिकाला तांत्रिकदृष्ट्या पूर्णपणे सक्षम होण्यासाठी किमान ३ ते ४ वर्षे लागतात. अशा परिस्थितीत ४ वर्षांचा कार्यकाळ संपताच त्याला सेवेत न ठेवल्यास प्रशिक्षणावर झालेला मोठा खर्च आणि वेळ दोन्ही वाया जाण्याची भीती असते.
सध्या अग्निपथ योजनेअंतर्गत हजारो सैनिक, नौसैनिक आणि हवाई सैनिकांचे प्रशिक्षण वेगाने सुरू आहे. सर्व रेजिमेंटल केंद्रांमध्ये केवळ भूदलाचेच सुमारे ७० हजार अग्निवीर कठोर प्रशिक्षण घेत आहेत. आगामी लष्करी प्रशिक्षण वर्षात ही संख्या आणखी वाढवण्यासाठी लष्करात सुमारे ९० हजार नवीन रिक्त जागा वाढवण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. माजी लष्करप्रमुख जनरल उपेंद्र द्विवेदी यांनी काही काळापूर्वी स्पष्ट केले होते की, अग्निपथ योजनेकडे लष्करातील एक अत्यंत मोठी आणि क्रांतिकारी मानवी संसाधन सुधारणा म्हणून पाहिले पाहिजे. भारतीय लष्कराला अधिक तरुण, ऊर्जावान, शिस्तप्रिय आणि भविष्यातील सायबर व आधुनिक आव्हानांना तोंड देण्यासाठी सज्ज करायचे असेल, तर अग्निवीर यामध्ये अत्यंत सकारात्मक आणि ऐतिहासिक योगदान देऊ शकतात. भारतीय लष्कराच्या बदलत्या मागण्यांनुसार या योजनेत केला जाणारा हा सुधारणात्मक बदल देशातील तरुणांना रोजगाराच्या नवीन संधी देईलच, शिवाय सोबतीने त्यांना समाजात एक मानाचे स्थान आणि गौरवही मिळवून देईल. नवीन लष्करप्रमुख जनरल धीरज सेठ यांनीही पदभार स्वीकारल्यापासून लष्कराचे आधुनिकीकरण, तंत्रज्ञान आधारित क्षमता वाढवणे आणि सैन्य दलांची एकूण ताकद मजबूत करणे या योजनांवर विशेष भर दिला आहे, ज्यामुळे या सुधारणांना अधिक गती मिळणार आहे.
चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ जनरल अनिल चव्हाण यांच्या नेतृत्वाखालील लष्करी व्यवहार विभाग सध्या या प्रस्तावांवर विचार करत असून, अंतिम मंजुरीसाठी हा प्रस्ताव केंद्र सरकारकडे पाठवला जाईल. या बदलांना मंजुरी मिळाली, तर देशाच्या संरक्षण धोरणातील आणि मनुष्यबळ व्यवस्थापनातील हा एक अत्यंत मोठा टप्पा ठरेल. सध्या भारतीय भूदलात सुमारे १ लाख ८० हजार सैनिकांची कमतरता असल्याचे सांगण्यात येते. दरवर्षी अग्निवीरांची भरती वाढवून ही कमतरता भरून काढण्याचा लष्कराचा विचार आहे; मात्र त्यासाठी अनुभवी सैनिकांना जास्त काळ सेवेत ठेवणे आवश्यक आहे.
