रावसाहेब पुजारी
‘अल निनो’च्या प्रभावामुळे जग अधिक तीव्र दुष्काळाच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. नासाच्या अंदाजानुसार आगामी दशकांत काही भागांना दशकानुदशके टिकणाऱ्या ‘महादुष्काळा’चा सामना करावा लागू शकतो.
निसर्गाचे चक्र अत्यंत गतिमान आणि अनिश्चित असते. कधी ते सामान्य असते, तर कधी अत्यंत कोरडे किंवा दुष्काळी किंवा अतिवृष्टीचे असते. या परिस्थितींमध्ये प्रादेशिक तफावतही दिसते. कोरडे हवामान किंवा अतिवृष्टी या दोन्ही स्थितीमुळे दुष्काळी स्थिती उद्भवू शकते. शेतीला याचा मोठा फटका बसतो. दुष्काळाचा कालावधी किमान तीन वर्षांचा असतो. यंदाची दुष्काळी परिस्थिती २०३० पर्यंत कायम राहू शकते. 'नासा'ने २०३० ते २०६० या काळात भीषण दुष्काळ पडण्याचा अंदाज वर्तवला आहे. ही परिस्थिती अमेरिका आणि आसपासच्या देशांमध्ये दिसून येऊ शकते. 'नासा'च्या ३९ शास्त्रज्ञांच्या गटाने हा अंदाज वर्तवला आहे. ‘अल निनो’ आणि ‘ला निना’ या वातावरणातील स्थितीतील दोन टोकाच्या अवस्था आहेत. यांच्यामुळे अनुक्रमे दुष्काळ आणि अतिवृष्टीची परिस्थिती उद्भवते. यावर्षी ‘अल निनो’ अत्यंत सक्रिय आहे.
दुष्काळ मानवनिर्मित?
दुष्काळ ही नैसर्गिक घटना आहे की मानवनिर्मित, असा प्रश्न अनेकदा उपस्थित केला जातो. 'नासा'च्या ३९ शास्त्रज्ञांनी २०३० ते २०६० पर्यंत अर्धे जग दुष्काळाच्या सावटाखाली असेल असे भाकीत केले; तेव्हापासून जगभरात त्यावर चर्चा सुरू आहे. २०२२-२३ आणि २०२६-२०२७ चा पावसाळा १४ दिवस उशिरा आला. लोकांना दुष्काळी स्थितीची आठवण झाली. अल निनोचे अस्तित्व हे जगातील दुष्काळाचे प्रमुख कारण आहे, असे शास्त्रज्ञ म्हणत आहेत. याशिवाय हवामानातील बदलामुळे दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होत आहे. तापमानवाढीचा परिणाम म्हणून वाढत्या दुष्काळाचा अंदाज फार पूर्वीपासून वर्तवण्यात आला आहे; परंतु नॅशनल सेंटर फॉर ॲटमॉस्फेरिक रिसर्चच्या अभ्यासानुसार २०३० च्या दशकात त्याचे गंभीर परिणाम होणार आहेत. शतकाच्या अखेरीस होणारे परिणाम ऐतिहासिक रेकॉर्डमधील कोणत्याही गोष्टीच्या पलीकडे जाऊ शकतात, असा अभ्यास सूचित करतो. २००० पासून दुष्काळाची संख्या आणि कालावधी २९ टक्क्यांनी वाढला आहे. सर्वात गंभीर हवामानशास्त्रीय दुष्काळ १८७६, १८९९, १९१८, १९६५ आणि २००० या वर्षांमध्ये होता, तर पाच सर्वांत वाईट जल विज्ञानविषयक दुष्काळ १८७६, १८९९, १९१८, १९६५ आणि २००० मध्ये आले. कर्नाटक आणि महाराष्ट्रातील १९७२-७३ मधील दुष्काळ आपण विसरू शकत नाही.
जगभरातील दुष्काळ (१९००-२०२६)
गेल्या दोन दशकांमध्ये दुष्काळाने जगातील १.४ अब्ज लोकांवर परिणाम केला आहे. २०५० पर्यंत असा अंदाज आहे की, जगातील तीन चतुर्थांश लोकसंख्येवर दुष्काळाचा परिणाम होऊ शकतो आणि २१६ दशलक्ष लोकांना स्थलांतर करण्यास भाग पाडले जाऊ शकते. १९९८ ते २०१७ दरम्यान दुष्काळामुळे अंदाजे १२४ अब्ज डॉलरचे जागतिक आर्थिक नुकसान झाले आहे. २१०० पर्यंत ग्लोबल वॉर्मिंग ३ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचल्यास दुष्काळाचे नुकसान आजच्यापेक्षा पाचपट जास्त असू शकते.
गेल्या शतकात मोठ्या दुष्काळी घटनांमुळे १० दशलक्षाहून अधिक लोक मरण पावले. गंभीर दुष्काळ आफ्रिकेवर इतर कोणत्याही खंडापेक्षा जास्त प्रभावित करतो. गेल्या शतकात युरोपमध्ये ४५ मोठ्या दुष्काळी घटना घडल्या, ज्यामुळे लाखो लोक प्रभावित झाले आणि परिणामी, २७.८ अब्ज डॉलरपेक्षा जास्त आर्थिक नुकसान झाले. आज वार्षिक सरासरी १५ टक्के भूभाग आणि युरोपियन युनियनमधील १७ टक्के लोकसंख्या दुष्काळाने प्रभावित आहे. पुढील ३० वर्षांमध्ये अमेरिकेसह जगभरातील बर्याच भागात वाढत्या कोरड्या परिस्थितीची शक्यता आहे. शिवाय २१०० पर्यंत काही प्रदेशांमध्ये आधुनिक काळात अभूतपूर्व दुष्काळ पडू शकतो.
पावसाळ्याच्या चक्रावर आघात
भारतीय उपखंडात त्याच्या वार्षिक पावसाच्या सुमारे ८० टक्के पाऊस पावसाळ्यात पडतो (जून ते सप्टेंबर) म्हणून उन्हाळ्यात मान्सूनच्या पावसात बदल होण्यावर लक्षणीय परिणाम होतो. जेव्हा थारचे वाळवंट खूप गरम होते, तेव्हा मान्सून चांगला राहतो. अलीकडच्या दशकात भारताने अतिवृष्टी आणि उष्णतेच्या लाटांमध्ये वाढती प्रवृत्ती पाहिली आहे. अशा सर्व घटनांना आपण हवामान बदल म्हणतो. हवामान बदल आणि दुष्काळ/अतिवृष्टी हे समानार्थी शब्द आहेत. गेल्या दशकांमध्ये भारताने पुरासारख्या तीव्र हवामानाच्या घटनांचा अनुभव घेतला आहे. २०२२-२३ आणि २०२५-२६ मध्ये भारताने २४१ हून अधिक दुष्काळ, उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ, उष्णतेच्या लाटा, शीतलहरी पाहिल्या आहेत. अत्यंतिक हवामानाच्या घटना या मध्य, पूर्व आणि ईशान्येकडील एक हजाराहून अधिक लोकांचा मृत्यू ओडिशा, आंध्र प्रदेश, आसाम, बिहार, केरळ आणि महाराष्ट्र या राज्यांनी अनुभवलेले आहेत.
हवामान बदलाला ही राज्ये असुरक्षित आहेत. अलीकडील संशोधनात असे दिसून आले आहे की, यामध्ये पुराचे योगदान ४६.१ टक्के आहे. त्यानंतर उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळाच्या घटनांचा हिस्सा २८.६ टक्के आहे. प्रभावी आपत्ती सज्जतेमुळे गेल्या दशकात उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळातील मृत्यू ९४ टक्क्यांनी कमी झाले आहेत; परंतु उष्णतेच्या लाटा आणि विजेमुळे मृत्यू दरात अनुक्रमे ६२.२ टक्के आणि ५२.८ टक्के वाढ झाली आहे. याव्यतिरिक्त २००६-२०२१ मधील हवामानाच्या टोकामुळे ३६ दशलक्ष हेक्टर पिकांचे नुकसान झाले आहे. यात जंगले केंद्रस्थानी आहेत. जंगलतोड आणि जंगलाचा ऱ्हास यामुळे दुष्काळाची आपत्ती बनण्याची आणि पूर, वणव्याची आग आणि वाळूची वादळं यांच्यामुळे नासधूस होण्याची परिस्थिती निर्माण होते.
दुष्काळ किती भीषण असू शकतो, याची कल्पना येण्यासाठी शास्त्रज्ञ दुष्काळ तीव्रता निर्देशांक नावाचा उपाय वापरतात. पॉझिटिव्ह स्कोअर ओला आहे, नकारात्मक स्कोर कोरडा आहे आणि शून्य स्कोअर जास्त ओला किंवा कोरडा नाही. असा या निर्देशांकाचा अर्थ आहे. अलीकडील इतिहासातील सर्वात गंभीर दुष्काळ १९७० च्या दशकात पश्चिम आफ्रिकेतील साहेल प्रदेशात दुष्काळ तीव्रता निर्देशांक (पीडीएसआय) उणे ३ किंवा उणे ४ होता. याउलट अभ्यास असा दर्शवितो की, २१०० पर्यंत यूएसच्या काही भागांमध्ये उणे ८ ते १० पीडीएसआय दिसू शकेल, तर भूमध्य भागात उणे १५ किंवा २० श्रेणीमध्ये दुष्काळ दिसू शकेल. जगभरातील कोणत्याही रेकॉर्डमध्ये भूतकाळात दुष्काळ तीव्रता निर्देशांक सरासरी मूल्ये उणे १५ ते २० पातळीपर्यंत पोहोचलेली नाहीत. तथापि, यापुढे ते ओलांडले जाईल.
'नासा'ची भविष्यवाणी
'नासा', कॉर्नेल आणि कोलंबिया विद्यापीठातील संशोधकांनी मोठ्या पाण्याच्या कमतरतेबद्दल आणि वनस्पती सुकवणाऱ्या परिस्थितींबद्दल इशारा दिला आहे, ज्यामुळे दक्षिण ऍरिझोना आणि कॅलिफोर्नियाच्या काही भागांमध्ये अक्राळविक्राळ जंगलात आग लागू शकते. महादुष्काळ म्हणजे विरळ पर्जन्यमान आणि जमिनीतील आर्द्रतेचे लक्षणीय नुकसान, जे पिढ्यान् पिढ्या असते. दुष्काळ साधारणपणे तीन वर्षांचा असतो; परंतु अंदाजित दुष्काळ सामान्य दुष्काळापेक्षा दहापट मोठा असेल. याचा अर्थ तो ३० वर्षे स्थिर राहील. संशोधकांनी अभ्यासासाठी वापरलेल्या हवामान मॉडेल्सच्या आधारे २०५० ते २०९९ दरम्यान असा विस्तारित दुष्काळ पडण्याची ८० टक्के शक्यता आहे, जोपर्यंत जागतिक सरकारे हवामान बदलाचे परिणाम कमी करण्यासाठी आक्रमकपणे काम करत नाहीत, तोपर्यंत मोठा दुष्काळ पडेल असे संशोधकांनी सांगितले आहे. उत्तर अमेरिकेतील शेवटचा महादुष्काळ मध्ययुगीन काळात १२ व्या आणि १३ व्या शतकात झाला. तो हवामानातील नैसर्गिक बदलांमुळे झाला, ज्यामुळे महादुष्काळ कोणत्याही वेळी तयार होण्याची शक्यता १० टक्के असते.
