सँटियागो : लुप्त होण्याच्या उंबरठ्यावर असलेल्या जगातील अत्यंत दुर्मीळ वृक्षांपैकी एक असलेल्या ‘डेंड्रोसेरिस नेरीफोलिया’ (Dendroseris neriifolia) या वृक्षाला कायमचे नामशेष होण्यापासून वाचवण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी मोठी मोहीम फत्ते केली आहे. चिली देशातील रॉबिन्सन क्रूसो बेटावर एका कड्यावर उभ्या असलेल्या या प्रजातीच्या शेवटच्या एकमेव जिवंत जंगली झाडावरून शास्त्रज्ञांनी शेकडो बिया गोळा करण्यात यश मिळवले आहे.
या शेवटच्या उरलेल्या वृक्षाच्या बिया नुकत्याच इंग्लंडमधील वेस्ट ससेक्स येथील ‘क्यु वेकहर्स्ट’ या वनस्पती उद्यानातील प्रसिद्ध ‘मिलेनियम सीड बँक’मध्ये पाठवण्यात आल्या आहेत. येथे वैज्ञानिक या बियांच्या अंकुरणाची चाचणी करत असून, दीर्घकालीन संरक्षणासाठी त्या जतन करत आहेत. १९८० मध्ये करण्यात आलेल्या एका सर्वेक्षणात या प्रजातीची सात झाडे आढळून आली होती, ज्यांची उंची सुमारे १६ फुटांपर्यंत होती. परंतु, आजच्या घडीला निसर्गात या प्रजातीचे फक्त एकच झाड शिल्लक राहिले आहे. चिलीची राष्ट्रीय वन संस्था ‘CONAF’चे पार्क रेंजर्स या झाडावर देखरेख ठेवत आहेत. या झाडावरून बिया गोळा करणे हे अत्यंत धोकादायक आणि आव्हानात्मक काम आहे.
हा शेवटचा वृक्ष एका अत्यंत उभ्या आणि तीव्र कड्यावर वाढला असून, तो खाली कोसळू नये म्हणून दोऱ्यांच्या साहाय्याने बांधून ठेवण्यात आला आहे. दरवर्षी मार्च महिन्यात जेव्हा या झाडाच्या बिया परिपक्व होतात, तेव्हा पार्क रेंजर्स जीवाची बाजी लावून या झाडाच्या खोडावरून चढतात आणि जाळ्यांच्या मदतीने फुलांच्या फांद्यांवरून बिया गोळा करतात. जरी शास्त्रज्ञांना बिया गोळा करण्यात यश आले असले, तरी या प्रजातीच्या अस्तित्वाबाबत पर्यावरणतज्ज्ञ चिंतेत आहेत. या झाडामध्ये स्वतःचेच परागीकरण करण्याची क्षमता असली, तरी प्रजातीची संख्या कमी झाल्यामुळे जनुकीय विविधता कमी होणे आणि कमी सुपीकता यासारख्या समस्यांचा धोका आहे. आता वैज्ञानिक आणि वनस्पतिशास्त्रज्ञांना अशी आशा आहे की, ‘क्यु वेकहर्स्ट’ येथे लावलेली ‘डेंड्रोसेरिस नेरीफोलिया’ची तरुण रोपे भविष्यात मोठी होतील, त्यांना फुले येतील आणि त्यापासून अधिक बिया मिळतील. या प्रक्रियेतून मिळणाऱ्या ज्ञानाचा उपयोग करून चिलीचे पर्यावरणतज्ज्ञ भविष्यात या संकटग्रस्त प्रजातीचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी विशेष योजना आखू शकतील.
