

राजरत्न मोटघरे
अमरावती : दुष्काळाचे संकट आणि आर्थिक अडचणींचा फटका सोसत असतानाही मेळघाटातील आदिवासी बांधवांनी आपली शेकडो वर्षांची सांस्कृतिक परंपरा जपली आहे. दिवाळीनंतर धारणी, चिखलदरा, हरिसाल, सेमाडोह आणि परिसरातील विविध गावांमध्ये भरणाऱ्या पारंपरिक 'घुंगरू बाजारा'चा उत्साह यंदाही कायम आहे. मात्र, दुष्काळामुळे शेती आणि पशुपालन व्यवसाय अडचणीत सापडल्याने या बाजारातील खरेदी-विक्रीवरही आर्थिक परिस्थितीचे सावट जाणवत आहे. वर्षभर गावकऱ्यांची गुरे सांभाळणाऱ्या गुराख्यांना त्यांच्या कष्टाचा मोबदला आणि सन्मान मिळत असला, तरी सध्याच्या संकटात त्यांना शासनाच्या आर्थिक मदतीची प्रतीक्षा आहे.
मेळघाटातील गोंड आणि थाट्या समाजातील गुराखी वर्षभर गावकऱ्यांची गुरे जंगलात आणि डोंगरदऱ्यांमध्ये चारतात. दिवाळीनंतर या गुराख्यांचा गावकऱ्यांकडून धान्य, कपडे आणि रोख रक्कम देऊन सन्मान केला जातो. त्यानंतर हे गुराखी पांढरा शर्ट, धोतर, डोक्यावर रंगीत पगडी आणि पायात घुंगरू बांधून पारंपरिक वेशभूषेत बाजारात सहभागी होतात. ढोल, टिमकी, बासरी आणि म्हशीच्या शिंगापासून तयार केलेल्या पारंपरिक वाद्यांच्या तालावर नृत्य सादर करीत ते गावोगावी फिरतात. जनावरांच्या सजावटीसाठी लागणारे घुंगरू, दोरखंड, माळा आणि इतर साहित्याची खरेदी करण्यासाठीही या बाजारात मोठी गर्दी होते. त्यामुळे घुंगरू बाजार हा केवळ खरेदी-विक्रीचा व्यवहार न राहता आदिवासी लोकसंस्कृतीचा महत्त्वाचा उत्सव ठरला आहे.
मात्र, यंदा मेळघाटातील धारणी आणि चिखलदरा हे दोन्ही तालुके दुष्काळग्रस्त तालुक्यांच्या यादीत समाविष्ट झाले आहेत. पावसातील अनियमितता आणि शेतीच्या नुकसानीमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला आहे. राज्य शासनाने पात्र दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांना प्रत्येकी पाच हजार रुपयांची अग्रिम मदत देण्याचा निर्णय घेतला आहे. मात्र, ही मदत प्रामुख्याने शेतकऱ्यांसाठी असून वर्षभर पशुपालन आणि गुरे राखण्याच्या व्यवसायावर अवलंबून असलेल्या गुराख्यांच्या स्वतंत्र आर्थिक मदतीचा प्रश्न अद्याप अनुत्तरित आहे. शेती आणि पशुपालनाशी संबंधित या घटकांना आर्थिक संकटातून सावरण्यासाठी विशेष उपाययोजनांची गरज व्यक्त होत आहे.
पारंपरिक व्यवसायांनाही चालना
दुसरीकडे, घुंगरू बाजाराच्या निमित्ताने ग्रामीण भागातील पारंपरिक व्यवसायांनाही चालना मिळते. घुंगरू, दोरखंड, जनावरांच्या सजावटीचे साहित्य आणि दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची विक्री करणाऱ्या छोट्या व्यापाऱ्यांसाठीही हा महत्त्वाचा हंगाम असतो. त्यामुळे ग्रामीण भागातील आर्थिक परिस्थितीचा परिणाम या बाजाराच्या उलाढालीवर होणे स्वाभाविक आहे.
यंदा प्रथमच पोलिसांची जनजागृती
दरम्यान, पारंपरिक बाजार आणि यात्रांच्या निमित्ताने होणारी गर्दी लक्षात घेऊन अमरावती ग्रामीण पोलिसांनी मेळघाटात जनजागृती मोहीम राबविली. या बाजारातच तरुण-तरुणींची लग्ने जुळविण्याची देखील परंपरा आहे. त्यामुळे 'ऑपरेशन कवच' अंतर्गत धारणी पोलीस ठाण्याच्या हद्दीतील आठ गावांमध्ये बालविवाह प्रतिबंध, बालकांवरील लैंगिक अत्याचार रोखणे आणि अल्पवयीन मुलांच्या सुरक्षेबाबत नागरिकांना माहिती देण्यात आली. तसेच मद्यपान करून तसेच हेल्मेटशिवाय दुचाकी चालविण्याचे धोकेही समजावून सांगण्यात आले. पारंपरिक उत्सवाच्या माध्यमातून सामाजिक प्रबोधनाचा संदेश देण्याचा पोलिसांचा हा प्रयत्न यंदा महत्त्वपूर्ण ठरला आहे.
घुंगरू बाजाराची सुरुवात कशी आणि केव्हा झाली?
मेळघाटातील घुंगरू बाजाराची सुरुवात नेमक्या कोणत्या वर्षी झाली, याची अधिकृत लिखित ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध नाही. मात्र, ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेल्या आदिवासी लोकसंस्कृतीचा एक भाग मानली जाते. पूर्वी जंगल आणि डोंगरदऱ्यांमध्ये गुरे चारणाऱ्या गोंड व थाट्या समाजातील गुराख्यांचे जीवन गोधनाशी जोडलेले होते. वर्षभर गुरांची देखभाल करणाऱ्या गुराख्यांच्या कष्टांची दखल घेऊन दिवाळीनंतर त्यांचा सन्मान करण्याची प्रथा रूढ झाली. या काळात जनावरांच्या सजावटीसाठी घुंगरू आणि इतर साहित्याची खरेदी-विक्री होऊ लागली. कालांतराने या परंपरेला सांस्कृतिक उत्सवाचे स्वरूप प्राप्त झाले आणि त्यातूनच घुंगरू बाजाराची ओळख निर्माण झाली.
धारणीपासून सुरू होणारा हा पारंपरिक बाजार हरिसाल, सेमाडोह, चिखलदरा, चाकर्दा, सुसर्दा, कळमखार, बिजुधावडी, बैरागड आणि हतरू यांसह मेळघाटातील विविध गावांमध्ये भरतो. आर्थिक संकट आणि दुष्काळाच्या झळा सोसत असतानाही आपला सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचा मेळघाटातील आदिवासी बांधवांचा प्रयत्न या घुंगरू बाजाराच्या माध्यमातून पुन्हा एकदा दिसून येत आहे.