नीती मेहेंदळे
सावित्री नदी समुद्राला जाऊन मिळते तेव्हा तिचं पात्र अधिकच व्यापक होत जातं. तिच्या उजव्या बाजूला उंच कडा आणि त्यातून येणारी एक पायऱ्यांची सुबक देखणी वाट दिसते. नदीजवळ पुळणीत शुक्ल तीर्थ, गायत्री तीर्थ दिसतात. हरिहरेश्वर मंदिराला हा एक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रदक्षिणा मार्ग आहे, जो मंदिर आणि समुद्राजवळील खडकाळ कड्याभोवती जातो. हा मार्ग अत्यंत पवित्र मानला जातो. आख्यायिकेनुसार, या मार्गावरून चालल्याने भक्तांची पापे धुतली जातात आणि त्यांना दैवी कृपेची प्राप्ती होते.
हरिहरेश्वर तीर्थक्षेत्र हे दक्षिणकाशी म्हणून नावाजलं गेलेलं हिंदूंचं पवित्र स्थान आहे. पायऱ्या चढून वर आलं की पश्चिमेकडे तोंड करून उभं राहावं. डाव्या बाजूला जिथून पायऱ्या चढून आलो तिथे खाली सावित्री नदी खाडी होऊन अरबी समुद्राला मिळते आहे, पश्चिमेला समोर विस्तीर्ण पसरलेला समुद्र आपला पसारा मांडून बसलेला आहे, उजव्या बाजूला लांबलचक स्वच्छ शुभ्र वाळूची पुळण मनाला सुखावत राहते आणि आपल्या मागे पूर्व बाजूकडून मिळालेलं हरिहरेश्वराचं पाठीशी बळ असा सगळा हवासा थाट तिथे आहे. हरिहरेश्वर हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील रायगड जिल्ह्यात असलेले एक गाव आहे. ते हरिहरेश्वर, हर्षिनाचल आणि पुष्पगिरी नावाच्या तीन टेकड्यांनी वेढलेले आहे.
हे मंदिर भगवान शंकराला समर्पित असून, महाराष्ट्रातील सर्वात पवित्र शिव मंदिरांपैकी एक मानले जाते. हरिहरेश्वर मंदिराचा इतिहास वैदिक काळापासूनचा मानला जातो. हिंदू पौराणिक कथेनुसार, हरिहरेश्वर मंदिराचे स्थान पवित्र मानले जाते, कारण असे मानले जाते की या स्थानाला हिंदू त्रिमूर्ती - ब्रह्मा (निर्माता), विष्णू (पालक) आणि शिव (संहारक) यांनी आशीर्वाद दिला आहे. हा अनोखा संगम क्वचितच आढळतो, ज्यामुळे हरिहरेश्वर हे एक शक्तिशाली आध्यात्मिक स्थान बनले आहे.
हरिहरेश्वर हे नाव स्वतःच हरी (विष्णू) आणि हर (शिव) यांचे संयोजन आहे, जे या दोन महत्त्वाच्या देवतांच्या सुसंवादी मिलनाचे प्रतीक आहे. हा अद्वितीय पैलू या मंदिराला दोन्ही देवतांकडून आशीर्वाद घेऊ इच्छिणाऱ्या भक्तांसाठी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र बनवतो.
अगस्ती ऋषींचा या मंदिराशी संबंध पुराणांनी जोडलेला दिसतो. एका आख्यायिकेनुसार, हिंदू पौराणिक कथांमधील अगस्ती ऋषींनी ज्या ठिकाणी आता मंदिर उभे आहे, त्या ठिकाणी आपला आश्रम (कुटी) स्थापन केला होता. अगस्त्य ऋषी त्यांच्या सखोल आध्यात्मिक ज्ञानासाठी ओळखले जात होते. एके दिवशी, ध्यान करत असताना, अगस्ती ऋषींना कालासुर नावाच्या राक्षसाने त्रास दिला. या व्यत्ययामुळे संतप्त झालेल्या ऋषींनी कालासुराला शाप देऊन त्याचे पाषाणात रूपांतर केले.
हा दगड मंदिराच्या परिसरात आजही अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते आणि तो पवित्र मानला जातो. असे मानले जाते की, भगवान शिव ऋषी अगस्तींना आशीर्वाद देण्यासाठी आणि त्या स्थळाला पवित्र करण्यासाठी स्वतः तिथे प्रकट झाले. शिवाने ऋषींना आश्वासन दिले की, हे स्थान मुक्ती आणि शांती शोधणाऱ्या भक्तांसाठी एक पवित्र स्थळ बनेल. परिणामी, येथे भगवान शिवाची हरिहरेश्वर म्हणून पूजा केली जाते, हे नाव हरी (विष्णूचे एक नाव) आणि हर (शिवाचे एक नाव) यांच्या संयोगाने बनले आहे.
मुख्य हरिहरेश्वर मंदिराशेजारी कालभैरव मंदिर आहे, जे भगवान शिवाचा अवतार असलेल्या कालभैरवाला समर्पित आहे. कालभैरवाला या प्रदेशाची संरक्षक देवता मानले जाते. आख्यायिकेनुसार, मंदिराचे आणि त्याच्या परिसराचे रक्षण करण्यासाठी शिवाने कालभैरवाची नियुक्ती केली होती. एका स्थानिक आख्यायिकेनुसार, महाभारत महाकाव्यातील पाच बंधू पांडवांनी त्यांच्या वनवासादरम्यान हरिहरेश्वरला भेट दिली होती. असे मानले जाते की, त्यांनी या ठिकाणी विधी केले आणि भगवान शंकराकडून आशीर्वाद घेतले.
मध्ययुगाच्या उत्तरार्धात बांधलेले, हरिहरेश्वर मंदिराचे मुख्य देवता भगवान हरिहरेश्वर हे मराठा साम्राज्याच्या पेशव्यांचे कुलदैवत मानलं जातं. पहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथ यांनी या मंदिराला भेट दिली होती आणि त्याच्या जीर्णोद्धार व देखभालीस हातभार लावला होता, असे म्हटले जाते. मंदिराभोवतीचा प्रदक्षिणा मार्ग चंद्रराव मोरे यांनी बांधला होता. तसेच छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 1674 मध्ये हरिहरेश्वर मंदिराला भेट दिली होती. आगीत जवळजवळ नष्ट झाल्यानंतर, इ.स. 1723 मध्ये पहिले बाजीराव पेशवे यांनी मंदिराचा पूर्णपणे जीर्णोद्धार केला. म्हणून ऐतिहासिक काळात या मंदिराला, मराठा साम्राज्याच्या, विशेषतः पेशव्यांच्या राजवटीत, या मंदिराला महत्त्व प्राप्त झाले.
हरिहरेश्वर मंदिराच्या स्थापत्यशैलीमध्ये प्राचीन आणि मध्ययुगीन शैलींचे मिश्रण दिसून येते. मंदिराचे बांधकाम उत्तर मध्ययुगीन काळातील आहे, ज्यामुळे ते एक ऐतिहासिक स्थळ ठरते आणि त्या काळातील स्थापत्य आणि कला शैलींची झलक दाखवते. हरिहरेश्वर टेकडीच्या माथ्यावर वसलेल्या या मंदिराची वास्तुकला अद्वितीय आणि आकर्षक आहे.
हेमाडपंथी स्थापत्यशैली रचनेत साधेपणा आणि समरूपतेवर भर देते. हरिहरेश्वर मंदिर आपल्या सरळ मांडणी आणि संतुलित प्रमाणांसह या तत्त्वाचे पालन करते. मंदिराची रचना मुख्य गर्भगृह, मुख मंडप, सभामंडप, अंतराळ अशी आहे. मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात प्रमुख देवता, भगवान हरिहरेश्वर (शिव), शिवलिंगाच्या रूपात विराजमान आहेत. गर्भगृह चौकोनी आकाराचे असून, त्यात कोरीव नक्षीकाम केलेल्या आणि गुंतागुंतीच्या आकृतीबंधांनी सजवलेल्या प्रवेशद्वारातून प्रवेश केला जातो.
मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात भगवान शिव, पार्वती, विष्णू आणि ब्रह्मा यांच्या मूर्ती आहेत. सभा मंडप अनेक खांबांचा असून ती धार्मिक विधी व समारंभ आयोजित करण्याची जागा आहे. हा मंडप दगडांच्या खांबांवर आधारलेला असून, त्याच्या छतावर आणि भिंतींवर तपशीलवार कोरीव काम केलेले आहे.
हरिहरेश्वर मंदिर पौराणिक आकृतीबंध, देवता, स्वर्गीय प्राणी आणि फुलांच्या नक्षीकामांनी सजवलेले आहे. हे कोरीव काम मंदिराला सौंदर्य प्रदान करते आणि प्रतीकात्मक अर्थ व्यक्त करते. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार विस्तृत कोरीव काम असलेल्या तोरणाने (सजावटीच्या कमानीने) सुशोभित केलेले आहे. हे तोरण बाह्य जग आणि गर्भगृहाच्या पवित्र जागेमधील संक्रमणाचे कार्य करते. मंदिराच्या अगदी मागे एक मोठा खडक आहे, जो दोन भागांमध्ये विभागलेला आहे. अशी श्रद्धा आहे की पांडवांपैकी एक असलेल्या भीमाने मंदिराच्या मार्गात अडथळा ठरत असलेला एक मोठा खडक दोन तुकड्यांमध्ये फोडला.
मुख्य मंदिराशेजारी काळभैरव मंदिर आहे, जे भगवान शिवाचे अवतार असलेल्या काळभैरवाला समर्पित आहे. या मंदिराची स्थापत्यशैली मुख्य हरिहरेश्वर मंदिराच्या शैलीला पूरक आहे. योगेश्वरी हे शक्तीचे एक रूप असून तिचेही मंदिर याठिकाणी आहे. तसेच उत्तरमुखी मारुती मंदिर सुद्धा या परिसरातच आहे. या मंदिराच्या स्थानाला सांस्कृतिक महत्त्व आहे. कारण हिंदू धर्मात नदी आणि समुद्राचा संगम पवित्र मानला जातो आणि या ठिकाणी मंदिराच्या उपस्थितीमुळे त्याचे आध्यात्मिक आकर्षण वाढते. हरिहरेश्वर अनेक कुळांचे कुलदैवत व आणि योगेश्वरी देवी कुलदेवता मानली जाते. त्यामुळे मंदिर बाराही महिने गजबजलेले असते.
हरिहरेश्वर मंदिरात अनेक महत्त्वाचे उत्सव साजरे केले जातात. यातील प्रमुख उत्सव म्हणजे महाशिवरात्री, दिवाळी आणि इतर सणांसारख्या शुभ प्रसंगी, मंदिरात विशेष पूजा आणि धार्मिक विधी केले जातात. या कार्यक्रमांना मोठ्या संख्येने भाविक उपस्थित राहतात, जे उत्सवांमध्ये सहभागी होण्यासाठी आणि दैवी आशीर्वाद घेण्यासाठी जमतात. या काळात भगवान शंकराच्या सन्मानार्थ रात्रभर पूजा-अर्चा, मिरवणुका आणि विशेष विधी पार पडतात. याव्यतिरिक्त, नवरात्री, कार्तिक पौर्णिमा, काळभैरव जयंती आणि गणेश चतुर्थी हे उत्सव देखील या मंदिरात मोठ्या थाटामाटात आणि उत्साहात साजरे केले जातात. हरिहरेश्वरला अनेकदा देवघर किंवा “देवाचे घर” असे म्हटले जाते. या नावाचं एक गावदेखील हरिहरेश्वर गावाजवळ आहे.
