मारूल हवेली : पावसाने ओढ दिल्याने आणि परतीचा पाऊस अपेक्षेप्रमाणे न झाल्याने सातारा जिल्ह्यातील हिरव्यागार पट्ट्यावरही पाणीटंचाईचे सावट गडद होऊ लागले आहे. कोयना धरण पूर्ण क्षमतेने भरले असले, तरी पावसाचा दीर्घ खंड आणि नदीपात्रातील खालावलेली पाणीपातळी यामुळे पिण्याच्या पाण्याचा तसेच शेतीच्या सिंचनाचा प्रश्न गंभीर बनला आहे. कोयना आणि कृष्णा नदीच्या काही भागांतील पाणीपातळी घटल्याने नदीकाठच्या गावांच्या पाणीपुरवठा योजनांवर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
अनेक ठिकाणी पाणी उचलण्यासाठी आवश्यक असलेली पातळी उपलब्ध होत नसल्याने पाणीपुरवठा सुरळीत ठेवण्याचे आव्हान उभे राहिले आहे. त्यामुळे धरणातील उपलब्ध पाण्याचे नियोजन, नदीपात्रातील प्रवाह आणि पाणीपुरवठा योजनांची कार्यक्षमता यांचा समन्वय साधण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोयना धरणाची एकूण पाणीसाठवण क्षमता सुमारे १०५.२५ टीएमसी आहे. राज्याच्या जलविद्युत निर्मितीबरोबरच विविध भागांतील पाण्याच्या गरजा भागविण्याच्या दृष्टीने या धरणाला विशेष महत्त्व आहे. मात्र, धरण पूर्ण भरलेले असणे आणि नदीपात्रात आवश्यक तेवढे पाणी उपलब्ध असणे या दोन वेगवेगळ्या बाबी आहेत. धरणातील पाणीसाठा उपलब्ध असला, तरी नदीतून वाहणाऱ्या पाण्याचे प्रमाण, बंधाऱ्यांची स्थिती, पाण्याचा उपसा आणि स्थानिक पाणीपुरवठा योजनांची रचना यांवर प्रत्यक्ष पाणीउपलब्धता अवलंबून असते. त्यामुळे धरणात पाणी असूनही नदीकाठच्या गावांना पाणीटंचाईचा सामना करावा लागण्याची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
पावसाचा खंड पडल्याने नद्या, ओढे आणि लहान जलस्रोतांना मिळणारा नैसर्गिक प्रवाह कमी झाला आहे. काही ठिकाणी नदीपात्रातील पाणीपातळी मोठ्या प्रमाणात खालावल्याने पाणीपुरवठा योजनांच्या जॅकवेलपर्यंत पाणी पोहोचण्यात अडचणी येत आहेत. पाणी उचलण्यासाठी आवश्यक खोली उपलब्ध नसल्यास पंप सुरू असूनही पुरेशा प्रमाणात पाणी मिळत नाही. परिणामी, संबंधित गावांचा पाणीपुरवठा विस्कळीत होण्याची शक्यता आहे. परिस्थिती अधिक गंभीर झाल्यास पर्यायी जलस्रोतांचा वापर, टँकरद्वारे पाणीपुरवठा आणि अन्य तात्पुरत्या उपाययोजनांची गरज भासू शकते.
नदीपात्रातील पाणी अडविण्याचे आव्हान
कोयना नदीवरील कोल्हापूर पद्धतीच्या बंधाऱ्यांचे दरवाजे पावसाळ्यात पाण्याचा प्रवाह सुरळीत राहण्यासाठी काढले जातात. पावसाळ्यानंतर परिस्थितीनुसार बंधाऱ्यांमध्ये फळ्या बसवून पाणी अडविण्याची प्रक्रिया केली जाते. मात्र, नदीतच पुरेसा पाण्याचा प्रवाह उपलब्ध नसेल, तर बंधाऱ्यांमध्ये फळ्या बसवून अपेक्षित पाणीसाठा निर्माण करणे शक्य होत नाही. त्यातच नदीपात्रातील पाण्याचा उपसा सुरू असल्यास उपलब्ध पाण्यावर आणखी ताण निर्माण होतो.
त्यामुळे नदीकाठच्या गावांचा पाणीपुरवठा पूर्ववत करण्यासाठी केवळ बंधाऱ्यांमध्ये पाणी अडविणे पुरेसे ठरणार नाही. नदीपात्रातील पाण्याची प्रत्यक्ष स्थिती तपासणे, पाणीपुरवठा योजनांच्या जॅकवेलची पाहणी करणे, उपलब्ध जलस्रोतांचा आढावा घेणे आणि गावनिहाय पाणीपुरवठ्याचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. तसेच धरणातून होणारा पाणीविसर्ग, नदीतील पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक गरजा यांचा विचार करून पाण्याचे नियोजन करण्याची गरज आहे.
संभाव्य पाणीटंचाई टाळण्यासाठी प्रशासनाने आतापासूनच नियोजन करणे आवश्यक आहे. पाणीटंचाईची शक्यता असलेल्या गावांचे सर्वेक्षण, विहिरी आणि बोअरवेलमधील उपलब्ध पाण्याचा आढावा, पर्यायी स्रोतांची निश्चिती आणि आवश्यकतेनुसार टँकरद्वारे पाणीपुरवठ्याचे नियोजन यांना प्राधान्य देणे गरजेचे आहे. पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता कायम राखण्यासाठी पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्याबाबतही जनजागृती करावी लागणार आहे. जमिनीतील ओलावा कमी झाल्यानंतर पिकांना सिंचनाची गरज वाढते. मात्र, नदीपात्रातील पाणीपातळी खालावल्यास पाणी उपसण्यावर मर्यादा येतात. त्यामुळे एकीकडे पिके वाचविण्याची धडपड आणि दुसरीकडे उपलब्ध पाण्याचा मर्यादित साठा, अशा दुहेरी संकटाला शेतकऱ्यांना सामोरे जावे लागत आहे. या पार्श्वभूमीवर पिण्याच्या पाण्याला प्राधान्य देतानाच शेतीसाठी उपलब्ध पाण्याचे काटेकोर नियोजन करणे आवश्यक ठरणार आहे.
एकूणच, कोयना धरणात पाणीसाठा असला तरी नदीपात्रातील पाणीपातळी खालावल्याने निर्माण झालेली परिस्थिती जलव्यवस्थापनासमोरील आव्हान अधोरेखित करणारी आहे. आगामी काळात पावसाने साथ न दिल्यास पाणीटंचाईची तीव्रता वाढण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे प्रशासनाने संभाव्य संकटाची वाट न पाहता पाणीपुरवठा योजना सक्षम करणे, उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे आणि पिण्याच्या पाण्याच्या सुरक्षिततेसाठी तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.
