From Waste to Classroom: जळगावमधील कचरा वेचणाऱ्या समुदायातील अनेक मुलांचं बालपण शाळेपेक्षा कामातच जातं. पण ही परिस्थिती बदलण्याचा प्रयत्न करत आहेत उद्योजक अद्वैत दंडवते. वर्धिष्णू सोशल रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट सोसायटीच्या माध्यमातून ते या मुलांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचं काम करत आहेत.
या संस्थेमार्फत चालवल्या जाणाऱ्या ‘आनंदघर’ या समुदाय-आधारित शिक्षण केंद्रामुळे अनेक मुलांच्या आयुष्यात बदल घडत आहे.
अद्वैत दंडवते आणि त्यांची टीम पालकांशी थेट संवाद साधून मुलांना शाळेत पाठवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या अडचणी दूर करत आहेत. यात कागदपत्रांची पूर्तता, शाळेत प्रवेश मिळवून देणं आणि शैक्षणिक खर्चासाठी मदत अशा अनेक बाबींचा समावेश आहे.
सुरुवातीला मुलांना कामातून बाहेर काढल्यास कुटुंबाच्या उत्पन्नावर परिणाम होईल, अशी भीती होती. मात्र प्रत्यक्षात कळलं की मुलांचा आर्थिक वाटा अत्यल्प असतो.
अद्वैत दंडवते सांगतात, “पालकांची इच्छा मुलांचं भविष्य उज्ज्वल करण्याची असते. अडथळा हा इच्छेचा नसून संधींचा असतो. योग्य मार्गदर्शन आणि मदत मिळाल्यास पालक स्वतःहून मुलांना शाळेत पाठवतात.”
‘आनंदघर’मध्ये केवळ साक्षरता आणि अंकगणितच नव्हे, तर जीवनकौशल्यांवरही भर दिला जातो. मुलांना जागरूकता, भावनांचं व्यवस्थापन, नातेसंबंधातील कौशल्यं आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित केली जाते. तसेच किशोरवयीन मुलांशी लिंगभाव, लैंगिकता आणि मासिक पाळी स्वच्छतेसारख्या महत्त्वाच्या विषयांवरही संवाद साधला जातो. ‘१२ महिने, १२ व्यवसाय’ या उपक्रमातून मुलांना विविध करिअर पर्यायांची ओळख करून दिली जाते.
या उपक्रमात फेलोज महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ते समुदायामध्ये राहून कुटुंबांशी नातं निर्माण करतात आणि मुलांना शिक्षणासाठी प्रोत्साहित करतात. ही संस्था जळगावमधील सरकारी शाळा आणि स्थानिक प्रशासनासोबत समन्वय साधून मुलांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्न करते. सध्या ही टीम तीन शहरांतील २२ शाळांशी जोडलेली आहे.
या उपक्रमाचा प्रभाव प्रतीक्षा या मुलीच्या कहाणीतून स्पष्ट दिसतो. कचरा वेचणाऱ्या कुटुंबात वाढलेल्या प्रतीक्षाने लहानपणी आईसोबत काम केलं. पण ‘आनंदघर’मध्ये सामील झाल्यानंतर 2016 मध्ये ती औपचारिक शिक्षणात प्रवेश करणारी पहिली मुलगी ठरली. आज ती दहावीत शिकत असून आयएएस अधिकारी होण्याचं स्वप्न पाहते. इतकंच नव्हे, तर ती आपल्या समुदायातील लहान मुलांना शिकवण्यासाठी ‘ज्युनिअर आनंदघर’ चालवते.
टीच फॉर इंडियाच्या TFIx उपक्रमामुळे या कार्याला अधिक गती मिळाली आहे. या नेटवर्कमुळे अद्वैत दंडवते आणि त्यांच्या टीमला नव्या संकल्पना शिकण्यास, अधिक प्रभावी काम करण्यास आणि अधिकाधिक मुलांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली आहे.
जळगावमधील हा उपक्रम दाखवून देतो की योग्य संधी, मार्गदर्शन आणि सामूहिक प्रयत्नांमुळे कोणत्याही समुदायातील मुलांचं भविष्य बदलू शकतं. ‘आनंदघर’सारख्या उपक्रमांमुळे शिक्षण ही केवळ सुविधा न राहता प्रत्येक मुलाचा हक्क बनत आहे.
