इतिहास एक साधा पण कठोर धडा शिकवतो- संस्था अचानक कोसळत नाहीत, त्या हळूहळू दुर्बल होतात. प्रथम विश्वास कमी होतो, मग संवाद कमी होतो, आणि शेवटी दृष्टी हरवते. बाहेरून भव्य दिसणाऱ्या संस्था आतून रिकाम्या होऊ लागतात आणि मग एक दिवस त्या केवळ दगडी इमारती उरतात- स्मृतीशिवाय, संवादाशिवाय.
मुंबईच्या मध्यभागी उभी असलेली एशियाटिक सोसायटी अशा क्षणासमोर उभी आहे जिथे तिच्या पुढील दिशेचा निर्णय होणार आहे. दोनशे वर्षांहून अधिक काळ या संस्थेने भारत आणि आशियाच्या ज्ञानपरंपरेचे रक्षण केले आहे. तिच्या ग्रंथालयात जतन झालेले हस्तलिखिते, नकाशे आणि दुर्मिळ ग्रंथ हे केवळ संग्रह नाहीत; ते सभ्यतेच्या स्मृतीचे जिवंत दस्तऐवज आहेत. कधीकाळी संशोधक, इतिहासकार, लेखक आणि विचारवंत येथे एकत्र येत असत- संवादासाठी, वादासाठी आणि नव्या कल्पनांसाठी.
परंतु कोणतीही संस्था केवळ इतिहासावर जगू शकत नाही. इतिहास तिला गौरव देतो; परंतु भविष्य तिला अर्थ देतो. म्हणूनच प्रत्येक पिढीसमोर एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो- आपण वारसा जपणार, की त्याला विस्मरणात जाऊ देणार?
याच पार्श्वभूमीवर “एशियाटिक टुमॉरो” हे पॅनेल पुढे आले आहे. डॉ. विनय सहस्रबुद्धे यांच्या नेतृत्वाखालील हे पॅनेल विविध क्षेत्रांतील अनुभव एकत्र आणते. पद्मश्री रमेश पतंगे, डॉ. चंद्रप्रकाश द्विवेदी, नितीश भारद्वाज आणि डॉ. संजय देशमुख- ही नावे विविध बौद्धिक परंपरांचे प्रतिनिधित्व करतात. मानद सचिव विवेक गणपुळे यांच्यासह व्यवस्थापन समितीतील सदस्य- डॉ. प्राची मोघे, डॉ. मल्हार कुलकर्णी, माधव भंडारी, अॅड. राजेश बेहरे, वैजयंती चक्रवर्ती आणि प्रमोद बापट- संस्थेच्या व्यवस्थापनाला बौद्धिक आणि प्रशासकीय आधार देणारे सहकारी आहेत. तसेच परीक्षण समितीसाठी डॉ. माधवी नरसाळे, दत्ता पंचवाघ, अभिजीत मुळे, डॉ. स्नेहा नगरकर, मल्हार गोखले, अमोल जाधव आणि उमंग काळे- ही नावे संस्थात्मक पारदर्शकतेची हमी देणारी आहेत. ही सर्व माणसे एका विश्वासाने एकत्र आली आहेत- एशियाटिक सोसायटी पुन्हा उभी राहू शकते.
या पॅनेलचा कार्यक्रम घोषणांवर नव्हे, तर ठोस कृतीवर आधारलेला आहे. सर्वप्रथम, मुंबई शहराचा आणि येथे राहणाऱ्या विविध समुदायांचा प्रामाणिक इतिहास जतन करणाऱ्या दस्तऐवजांचे आणि अभिलेखांचे वैज्ञानिक संवर्धन करून ते पुढील पिढीकडे जबाबदारीने सुपूर्द करणे. दुसरे म्हणजे संस्थेची आर्थिक स्थिती मजबूत करण्यासाठी विविध स्रोतांतून निधी वाढवणे आणि कठोर आर्थिक शिस्त प्रस्थापित करणे- राज्य सरकार, केंद्र सरकार आणि मुंबई महानगरपालिकेकडून आवश्यक निधी मिळविताना आर्थिक गैरव्यवस्थापनाला पूर्णविराम देणे. तिसरे म्हणजे अमूल्य अभिलेखसंपदेचे अधिक सुरक्षित आणि वैज्ञानिक संरक्षण करून देश-विदेशातील संशोधकांशी अधिक संवाद वाढवणे. आणि चौथे म्हणजे संस्थेतील कर्मचारी व कर्मचाऱ्यांशी संबंधित प्रलंबित प्रश्न नियमांच्या चौकटीत सन्मानपूर्वक सोडवणे.
परंतु या सुधारणांचा अंतिम उद्देश केवळ व्यवस्थापन सुधारणा नाही. दृष्टी अधिक व्यापक आहे. एशियाटिक सोसायटी ही केवळ शांत संग्रहालय राहू नये; ती मुंबईचे जिवंत बौद्धिक व्यासपीठ व्हावे- जिथे इतिहास वर्तमानाशी संवाद साधेल. आधुनिक ग्रंथालय व्यवस्था, स्पष्ट संग्रह धोरणे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि जागतिक शैक्षणिक जाळ्यांशी जोडणी यांच्या माध्यमातून तिची संपदा संशोधक, विद्यार्थी आणि नागरिकांसाठी सक्रिय ज्ञानस्रोत बनू शकते. व्याख्याने, प्रदर्शन, विद्यापीठांशी सहकार्य आणि सार्वजनिक संवाद यांच्या माध्यमातून ही संस्था शहराला पुन्हा त्याच्या बौद्धिक वारशाशी जोडू शकते- भूतकाळातील शहाणपण आणि भविष्याच्या शोधांमधील एक सजीव सेतू बनू शकते.
१४ मार्च २०२६ रोजी एशियाटिक सोसायटीचा इतिहास एका नव्या वळणावर उभा असेल. त्या दिवशी दिलेले मत केवळ एका पॅनेलसाठी नसेल; ते संस्थात्मक पुनरुज्जीवनाच्या बाजूने दिलेले मत असेल. आणि शेवटी प्रश्न इतकाच- आपण इतिहासाच्या बाजूने उभे राहणार, की विस्मरणाच्या?
