बाळासाहेब पांडे
नायगाव : खरीप हंगामाची चाहूल लागताच ग्रामीण भागात शेतीच्या तयारीला वेग आला असून, पेरणीपूर्व मशागतीसाठी लागणाऱ्या पारंपरिक शेती अवजारांच्या दुरुस्तीसाठी सुतार कारागिरांच्या घरासमोर शेतकऱ्यांची गर्दी वाढू लागली आहे. आधुनिक यंत्रसामग्रीच्या वाढत्या वापरामुळे लुप्त होत चाललेल्या या पारंपरिक व्यवसायाला पुन्हा एकदा बळ मिळताना दिसत असून, ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आधारस्तंभ असलेल्या बारा बलुतेदार व्यवस्थेचे महत्त्व आजही अबाधित असल्याचे चित्र तालुक्यातील विविध गावांमध्ये पाहायला मिळत आहे.
सध्या पावसाळ्याच्या आगमनाची प्रतीक्षा सुरू असताना शेतकरी वखर, चाडा, नांगर, कुळव यांसारख्या लाकडी औजारांची दुरुस्ती करून घेत आहेत. विशेषतः अल्पभूधारक व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल शेतकरी आजही बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची कामे करतात. त्यामुळे पेरणीपूर्वी या अवजारांची देखभाल करणे आवश्यक ठरते.
गेल्या काही वर्षांत ट्रॅक्टर, पॉवर टिलर आणि आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरात वाढ झाली असली, तरी वाढते डिझेल दर, यंत्रांच्या दुरुस्तीचा खर्च आणि भाडेतत्त्वावरील यंत्रांची अनुपलब्धता यामुळे अनेक शेतकरी पुन्हा पारंपरिक शेती अवजारांकडे वळताना दिसत आहेत. परिणामी, सुतार समाजाच्या पारंपरिक कौशल्याला नव्याने मागणी निर्माण झाली आहे.
ग्रामीण जीवनपद्धतीत बारा बलुतेदार व्यवस्थेला विशेष महत्त्व होते. सुतार, लोहार, चांभार, कुंभार, न्हावी यांसारख्या विविध समाजघटकांनी गावाची अर्थव्यवस्था सक्षम ठेवण्याचे कार्य केले. बदलत्या काळात अनेक व्यवसायांवर आधुनिकतेचे सावट आले असले, तरी शेतीशी निगडित काही कामांसाठी आजही या पारंपरिक कौशल्यांची आवश्यकता भासत असल्याचे वास्तव नाकारता येत नाही.
सुतार कारागीरही शेतकऱ्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन वखरांचे दांडे बसविणे, चाड्यांची दुरुस्ती करणे, नांगराचे लाकडी भाग तयार करणे अशी कामे करत आहेत. पूर्वी वर्षभर सुरू असणाऱ्या या व्यवसायाला आता हंगामी स्वरूप आले असले, तरी पेरणीपूर्व काळात मात्र त्यांच्या हाताला पुन्हा काम मिळत आहे.
ग्रामीण भागातील ज्येष्ठ नागरिकांच्या मते, पूर्वी गावागावांत सुतारांची घरे म्हणजे शेतकऱ्यांसाठी विश्वासाचे केंद्र असायची. पेरणी, कापणी किंवा इतर शेतीकामांच्या आधी औजारांची दुरुस्ती करण्यासाठी तेथे रांगा लागत असत. आजही काही गावांमध्ये हे चित्र कायम असून, बदलत्या काळात परंपरा आणि आधुनिकता यांचा संगम अनुभवायला मिळत आहे.
डिझेल दरवाढीचा परिणाम
डिझेलच्या वाढत्या किमतीमुळे ट्रॅक्टर व इतर कृषी यंत्रसामग्रीचा खर्च वाढला आहे. त्यामुळे अल्पभूधारक शेतकरी बैलजोडीच्या साहाय्याने शेती करण्याला प्राधान्य देत असून, पारंपरिक अवजारांची मागणी वाढली आहे.
बारा बलुतेदार व्यवस्थेचे महत्त्व
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची ओळख असलेल्या बारा बलुतेदार व्यवस्थेने गावांचा सामाजिक आणि आर्थिक समतोल राखला. आधुनिकतेच्या लाटेत अनेक व्यवसाय मागे पडले असले, तरी शेतीसारख्या मूलभूत क्षेत्रात या पारंपरिक कौशल्यांचे महत्त्व आजही टिकून आहे.
सुतारांच्या हाताला मिळाला हंगामी रोजगार
पेरणीपूर्व काळात वखर, चाडा, नांगर, कुळव आदी लाकडी अवजारांच्या दुरुस्तीची कामे वाढल्याने सुतार कारागिरांच्या हाताला रोजगार उपलब्ध होत आहे. त्यामुळे पारंपरिक व्यवसायांना नवसंजीवनी मिळत असल्याची भावना कारागिरांकडून व्यक्त केली जात आहे.
यांत्रिकीकरणाच्या वाढत्या प्रभावातही ग्रामीण जीवनाची मुळे परंपरेशी जोडलेली असल्याचे वास्तव पेरणीच्या हंगामात सुतारांकडे वाढणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या वर्दळीमधून पुन्हा एकदा अधोरेखित होत आहे.
