मस्कत : मध्य-पूर्वेतील वाढत्या भू-राजकीय तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, जगातील सर्वात महत्त्वाचा तेल वाहतूक मार्ग असलेल्या 'स्ट्रेट ऑफ होर्मुझ' क्षेत्रात मोठी घडामोडी समोर आली आहे. ताज्या अहवालानुसार, तीन महाकाय व्यापारी जहाजांनी इराणच्या पारंपारिक सागरी क्षेत्राऐवजी ओमानच्या किनारपट्टीला लागून असलेल्या एका वेगळ्या मार्गाचा वापर करत या समुद्रधुनीत प्रवेश केला आहे. या प्रकारामुळे जागतिक सागरी व्यापारात एका नवीन पर्यायी मार्गाची शक्यता वर्तवण्यात येत असून, यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर खळबळ माजली आहे.
इराण आणि पाश्चिमात्य राष्ट्रांमधील संघर्षामुळे या जलमार्गावरील वाहतूक आधीच धोक्यात आली आहे. मात्र, गुरुवारी (दि. २) दोन महाकाय तेलवाहू टँकर आणि एका एलएनजी (LNG) जहाजाने ओमानच्या किनारपट्टीवरून प्रवास केल्याने नव्या चर्चांना उधाण आले आहे. विशेष म्हणजे, सामान्यतः या भागातील वाहतूक इराणच्या जलक्षेत्रातून होत असते; मात्र ही तिन्ही जहाजे ओमानच्या अतिशय जवळून जाताना दिसली. या जहाजांचे संचलन ओमानमधील एका शिप मॅनेजमेंट कंपनीकडे असून, तांत्रिकदृष्ट्या या जहाजांची ओळख 'ओमानी' अशी दर्शवण्यात आली होती.
होर्मुझच्या समुद्रधुनीवर इराणचे वर्चस्व असल्याने, सध्याच्या तणावाच्या काळात त्यांनी जहाजांच्या वाहतुकीवर कडक निर्बंध लादले आहेत. इराणने काही देशांच्या जहाजांना त्यांच्या जलक्षेत्रातून जाण्याची मुभा दिली असली, तरी त्यासाठी जाचक अटी आणि अव्वाच्या सव्वा शुल्काची मागणी केली आहे. मिळालेल्या माहितीनुसार, इराण या मार्गावरून जाणाऱ्या प्रत्येक जहाजाकडून प्रति खेप तब्बल 2 दशलक्ष डॉलर इतका प्रचंड टोल वसूल करण्याच्या विचारात आहे. या आर्थिक बोझ्यापासून वाचण्यासाठी आणि इराणचा हस्तक्षेप टाळण्यासाठी जहाज कंपन्या आता पर्यायी मार्गांचा शोध घेत असल्याचे दिसून येत आहे.
होर्मुझच्या या क्षेत्रात सध्या एखाद्या गुप्तहेर चित्रपटात शोभेल असा थरार पाहायला मिळत आहे. अहवालानुसार, गुरुवारी सकाळी ९:३० च्या सुमारास या तिन्ही जहाजांनी आपली 'ऑटोमेटेड पोझिशन सिग्नल' यंत्रणा अचानक बंद केली. या संपूर्ण परिसरात सध्या मोठ्या प्रमाणावर सिग्नल जॅमिंग आणि 'स्पूफिंग' (चुकीचे स्थान दर्शवणे) सारखे प्रकार घडत आहेत. यामुळे या जहाजांनी आपला प्रवास यशस्वीपणे पूर्ण केला की नाही, हे समजणे कठीण झाले आहे. जरी हा मार्ग पार करण्यासाठी काही तासांचाच अवधी लागत असला, तरी या तांत्रिक अडथळ्यांमुळे चिंतेचे वातावरण आहे.
होर्मुझच्या मार्गावरील या अस्थिरतेचा थेट परिणाम जागतिक ऊर्जा बाजारावर झाला आहे. कच्च्या तेलाच्या किमतीत सातत्याने वाढ होत असल्याने अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यावर आंतरराष्ट्रीय दबाव वाढत आहे. दरम्यान, इराणचे उप-परराष्ट्र मंत्री काझम गरीबाबादी यांनी स्पष्ट केले की, तेहरान आता ओमानच्या सहकार्याने या सागरी मार्गावरील वाहतुकीवर लक्ष ठेवण्यासाठी नवीन नियमावली तयार करत आहे. तथापि, ओमान सरकारने या नवीन प्रस्तावावर किंवा जहाजांच्या या हालचालीवर अद्याप आपली अधिकृत भूमिका स्पष्ट केलेली नाही.
या नवीन घडामोडींमुळे स्ट्रेट ऑफ होर्मुझमधील समीकरणे बदलणार का, याकडे आता संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे. खरेतर ही हालचाल केवळ सामुद्रधुनीतील वाहतुकीवरच नव्हे तर जागतिक ऊर्जा सुरक्षेवरही दूरगामी परिणाम घडवू शकते.
