श्रीनिवास खलप, गोवा
कारवार ओलांडताना भारतीय नौदलाचा अभिमान असलेल्या 'आयएनएस कदंबा' (INS Kadamba) या नौदल तळापाशी मी पोहोचलो. तिथे एका भव्य विमानवाहू युद्धनौकेने माझे स्वागत केले. त्या विलोभनीय दृश्याकडे पाहत असतानाच, माझे लक्ष मागच्या बाजूला असलेल्या एका बंधाऱ्याकडे (Causeway) गेले. हा बंधारा एका बेटाला जोडलेला होता. क्षणभर मी त्या बेटाकडे पाहत राहिलो आणि अचानक माझ्या लक्षात आले—ते होते 'अंजेदीव' बेट, ज्याला शास्त्रांमध्ये 'अंजनी द्वीप' असे म्हटले जाते.
भगवान हनुमानाला 'पवनपुत्र' मानले जाते. 'वायू'चे दुसरे नाव 'प्राण' म्हणजेच जीवन आहे. 'जीवनाचा पुत्र' याचा अर्थ मानवी मन असा होतो. एका अर्थाने, हनुमान हे मानवी मनाचे दैवत आहेत. एक जुनी म्हण आहे:
"जर तुमचे मन ईश्वराच्या सेवेत असेल तर ते हनुमानासारखे सामर्थ्यवान असते, पण जर तसे नसेल, तर ते एखाद्या माकडाप्रमाणे इकडे-तिकडे भटकत राहते."
आजकाल भगवान परशुरामांचा गोव्याशी संबंध जोडणारा एक व्यापक समज आहे. परशुरामांनी भारताचा संपूर्ण पश्चिम किनारा निर्माण केला आणि गोवा त्या किनारपट्टीच्या मध्यभागी आहे, या श्रद्धेव्यतिरिक्त याला शास्त्रांमध्ये कोणताही ठोस आधार नाही.
याउलट, जर कोणत्याही देवाला गोव्याशी खऱ्या अर्थाने जोडायचे असेल, तर ते हनुमान आहेत. कारण तांत्रिकदृष्ट्या ते 'गोमंतकीय' आहेत. रामायणाच्या काळात गोवा नावाची वेगळी ओळख नव्हती, तथापि, ज्या अंजेदीव बेटावर हनुमानाचा जन्म झाला, ते आज प्रशासकीयदृष्ट्या गोव्यात येते आणि काणकोण तालुक्याचा भाग आहे.
कर्नाटकातील गोकर्ण, मुरुडेश्वर आणि हंपी यांसारख्या ठिकाणांकडूनही हनुमानाच्या जन्मस्थानाचा दावा केला जातो, परंतु 'अंजेदीव' हे एकमेव ठिकाण आहे ज्याचे नाव हनुमानाची माता अंजनी यांच्या नावावरून 'अंजनी द्वीप' असे पडले आहे.
अंजनी देवीचे मंदिर स्थानिक पातळीवर 'अज्जा देवी मंदिर' म्हणून ओळखले जात असे, ज्याचे नंतर 'आर्या दुर्गा' असे संस्कृतिकरण झाले. जेव्हा पोर्तुगीजांनी अंजेदीव बेटावर ताबा मिळवला, तेव्हा ही मूर्ती अंकोला येथे हलवण्यात आली. 'अज्जा देवी' ही लईराई आणि केळबाई अशा सात बहिणींपैकी एक मानली जाते. सम्राट हाल सातवाहनाने २००० वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या 'गाथा सप्तशती' या ग्रंथातही दख्खनमध्ये 'अज्जा देवी'च्या पूजेचे संदर्भ आढळतात.
हनुमान हे एक विलक्षण दैवत आहेत. गणपतीनंतर कदाचित ते लहान मुलांमध्ये सर्वात लोकप्रिय आहेत. त्यांची ही लोकप्रियता भौगोलिक सीमा ओलांडून गेली आहे:
अमेरिका : माजी राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा आपल्या खिशात हनुमानाची छोटी मूर्ती बाळगतात.
पूर्व आशिया : इंडोनेशिया आणि मलेशियामधील मुलांमध्येही ते अत्यंत लोकप्रिय आहेत.
चीन : चिनी प्रवासी ह्युएन सांग यांनी हनुमानाची कल्पना चीनमध्ये नेली, जिथे त्यांची 'मंकी किंग' म्हणून पुनर्रचना झाली.
आमच्यासाठी श्री हनुमान हे वाईटापासून संरक्षण करणारे रक्षक आहेत. आपल्या शास्त्रांनुसार, श्रीरामाने आणि श्रीकृष्णाने असुरांचा वध केला आणि आता 'अमर' असलेले हनुमानजी भारताचे रक्षण करत आहेत.
परंतु, हनुमान हे केवळ शक्तीचेच नव्हे, तर बुद्धिमत्तेचेही दैवत आहेत. वाल्मिकी रामायणात अशोक वाटिकेमध्ये सीता माता आणि हनुमानजी यांच्यातील संवादात एक 'शहाणपणाचा विचार' (Pearl of Wisdom) आढळतो. हनुमानजी म्हणतात:
"हे जीवन नावाच्या दुःखसागरात वेद आणि शास्त्रे ही तरंगणाऱ्या लाकडी ओंडक्यांसारखी आहेत. त्यांना घट्ट धरून ठेवा, ते तुम्हाला बुडू देणार नाहीत. पण फक्त तेवढेच पुरेसे नाही. जर तुम्हाला किनारा गाठायचा असेल, तर तुम्हाला स्वतःचे प्रयत्न करावे लागतील. त्या ओंडक्याचा आधार घेऊन स्वतःचे हात-पाय हलवावे लागतील आणि पोहून पैलतीर गाठावा लागेल."
हे प्रगल्भ ज्ञान ऐकून स्वतः सीता माताही थक्क झाल्या होत्या!
ओम् सोहम् प्रेम हंस।
ओम् नमो हनुमते नमः।
