डॉ. मंगेश कश्यप
दुष्काळ हा नैसर्गिक आपत्ती असू शकतो; परंतु त्यातून निर्माण होणारी सामाजिक असुरक्षितता ही व्यवस्थापनाच्या गुणवत्तेचीही परीक्षा असते. जिथे पाणी आहे तिथे त्याला जागा देणे, जिथे पाणी कमी आहे तिथे त्याची बचत करणे आणि जिथे पाणी अनिश्चित आहे, तिथे लवचिक व्यवस्था उभी करणे, हे जलविवेकाचे तीन आधार आहेत.
यंदाच्या दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर आलेल्या या दिवाळीत आपल्याला पुरुषार्थाची उपासना करावी लागणार आहे, तरच खऱ्या अर्थाने जललक्ष्मीचे पूजन करता येईल. संतश्रेष्ठ ज्ञानेश्वर महाराजांनी केलेला पुरुषार्थाचा उपदेश आधुनिक काळात अथवा सद्यस्थितीत आपल्याला काय शिकवितो, हे दीपावलीच्या निमित्ताने पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. भारतीय विचारपरंपरेत दैव आणि पुरुषार्थ यांचा प्रश्न अनेक स्तरांवर चर्चिला गेला आहे. जीवनात सर्व काही आपल्या हातात नाही, हे वास्तव आहे; परंतु म्हणून काहीच आपल्या हातात नाही, असे मानणे तितकेच चुकीचे आहे.
जलव्यवस्थापनात हा फरक अगदी स्पष्टपणे दिसतो. पाऊस आपल्या हातात नाही; पण पावसाचे पाणी वाहून जाऊ द्यायचे की साठवायचे, हे काही प्रमाणात आपल्या हातात आहे. नदीचा उगम आपल्या हातात नाही; पण नदीकाठची जमीन कशी वापरायची, तिच्या नैसर्गिक प्रवाहाचा आदर करायचा की नाही, हे आपल्या निर्णयांवर अवलंबून आहे. भूजल किती तयार होईल, हे पूर्णपणे आपल्या नियंत्रणात नाही; पण भूजलाचा उपसा किती करायचा, पुनर्भरण कसे करायचे आणि पाण्याचा वापर किती कार्यक्षमतेने करायचा, हे आपल्या सामूहिक विवेकावर अवलंबून आहे. इथेच पुरुषार्थ महत्त्वाचा ठरतो. पुरुषार्थ म्हणजे निसर्गावर विजय मिळविण्याची आक्रमक महत्त्वाकांक्षा नव्हे. तो परिस्थिती समजून घेऊन योग्य कृती करण्याची क्षमता आहे.
पाण्याच्या संदर्भातील पुरुषार्थ
जलव्यवस्थापनाच्या भाषेत पुरुषार्थाचे अनेक अर्थ होऊ शकतात. पर्जन्य जलसंधारण करणे हा पुरुषार्थ आहे. भूजल पुनर्भरण करणे हा पुरुषार्थ आहे. पाण्याचा अपव्यय टाळणे हा पुरुषार्थ आहे. पिकांच्या निवडीत स्थानिक जलउपलब्धतेचा विचार करणे हा पुरुषार्थ आहे. नदी, तलाव, विहीर, ओढा आणि जलसाठे यांचे पुनरुज्जीवन करणे हा पुरुषार्थ आहे. पाण्याची गुणवत्ता जपणे हा पुरुषार्थ आहे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, उपलब्ध पाण्यापेक्षा आपली मागणी वाढू न देणे हाही पुरुषार्थ आहे. या सर्व कृतींमध्ये एक समान धागा आहे. त्या निसर्गाला बदलण्याचा प्रयत्न करत नाहीत. त्या मानवी वर्तन बदलण्याचा प्रयत्न करतात. हीच शाश्वत जलव्यवस्थापनाची दिशा आहे.
ज्या समाजाने पाण्याचे स्थानिक स्रोत जपले आहेत, पावसाचे पाणी साठवले आहे, भूजल पुनर्भरण केले आहे, जलसाक्षरता निर्माण केली आहे आणि पाण्याच्या वापरात संयम स्वीकारला आहे, त्या समाजाची दुष्काळाशी सामना करण्याची क्षमता अधिक असू शकते. याउलट जलस्रोतांची उपेक्षा, अतिभूजल उपसा, एकाच प्रकारच्या पिकांवर अवलंबित्व, पाण्याचा अपव्यय आणि नियोजनाचा अभाव असलेल्या व्यवस्थेवर दुष्काळाचा परिणाम अधिक तीव्र होऊ शकतो. म्हणून दुष्काळाला केवळ नैसर्गिक आपत्ती म्हणून पाहणे अपुरे आहे.
दुष्काळ हा नैसर्गिक आपत्ती असू शकतो; परंतु त्यातून निर्माण होणारी सामाजिक असुरक्षितता ही व्यवस्थापनाच्या गुणवत्तेचीही परीक्षा असते. पाण्याची समस्या नेहमी पाण्याच्या प्रमाणाची समस्या नसते. ती पाणी आणि समाज यांच्या नात्याची समस्या असते. जिथे पाणी आहे तिथे त्याला जागा देणे, जिथे पाणी कमी आहे तिथे त्याची बचत करणे आणि जिथे पाणी अनिश्चित आहे तिथे लवचिक व्यवस्था उभी करणे, हे जलविवेकाचे तीन आधार आहेत. भूजलाच्या बाबतीत ‘कर्म’ आणि ‘पुरुषार्थ’ या दोन्ही संकल्पना विशेष अर्थपूर्ण ठरतात.
भूजल एकाच दिवसात निर्माण होत नाही. पावसाचे पाणी जमिनीत झिरपते, विविध स्तरांमधून प्रवास करते आणि दीर्घ काळात जलभांडारांचे पुनर्भरण करते. त्याचप्रमाणे भूजलाचा अतिउपसाही एका दिवसात संकट निर्माण करत नाही. वर्षानुवर्षांच्या छोट्या छोट्या निर्णयांचा संचयी परिणाम म्हणून भूजल पातळी खाली जाते. इथे आधुनिक जलशास्त्र आणि कर्मविचार यांच्यात एक रूपकात्मक संवाद दिसतो. म्हणून आजचा निर्णय उद्याच्या जलसुरक्षेचा भाग बनतो.
एक विहीर अधिक खोल करणे, एक बोअरवेल अधिक खोदणे, एका हंगामात अधिक पाणी वापरणे, जलस्रोताभोवतीचा नैसर्गिक परिसर बदलणे, पाण्याचा अपव्यय करणे या प्रत्येक कृतीचा परिणाम एकट्याने कदाचित नगण्य वाटेल; पण हजारो आणि लाखो कृती एकत्र आल्या की, त्यांचा संचयी परिणाम संपूर्ण जलव्यवस्थेवर होतो. यामुळे जलव्यवस्थापन हे केवळ अभियांत्रिकीचे क्षेत्र राहत नाही. ते सामूहिक नैतिकतेचे क्षेत्र बनते. या दीपावलीच्या निमित्ताने आपण पाण्याच्या वापराविषयी सामूहिक नैतिकता पाळून वर्तमान आणि भविष्यासाठी एक शाश्वत जलसुरक्षेचा पुरुषार्थ सिद्ध करण्यासाठी एकमेकांना शुभेच्छा देऊयात. 'जल है तो कल है' याचे भान ठेवूयात...