राजीव मुळ्ये, ज्येष्ठ पत्रकार
विश्वात जीवनाची सुरुवात नेमकी कशी झाली, हा आधुनिक विज्ञानासमोरील सर्वांत मोठ्या अनुत्तरित प्रश्नांपैकी एक आहे. पृथ्वीवर जीवन निर्माण होण्यासाठी आवश्यक असलेले मूलभूत रासायनिक घटक पृथ्वीवरच तयार झाले की ते अवकाशातून येथे आले, याबाबत अनेक दशकांपासून संशोधन सुरू आहे. आता या शोधाला नवे वळण मिळाले आहे. आंतरतारकीय अवकाशात प्रथमच एका खर्या साखरेच्या रेणूचा शोध लागल्याने जीवनाच्या उगमाबाबतच्या वैज्ञानिक सिद्धांतांना नवी दिशा मिळाली आहे. हा शोध अंतराळ संशोधनाच्या प्रवासातील माईलस्टोन ठरणार आहे. विश्वात पृथ्वीव्यतिरिक्त इतरत्रही जीवन निर्माण होण्याची शक्यता यामुळे बळावली आहे.
विश्वातील जीवनाचा उगम नेमका कसा झाला, हा अनेक वर्षांपासून विज्ञानविश्वातील सर्वांत गूढ प्रश्न राहिला आहे. पृथ्वीवर जीवन निर्माण होण्यासाठी आवश्यक असलेले रासायनिक घटक नेमके कोठून आले, याचा शोध गेली अनेक दशके सुरू आहे. या शोधाला आता एक महत्त्वाची दिशा मिळाली आहे. खगोलशास्त्रज्ञांनी प्रथमच आंतरतारकीय अवकाशात एरिथ्र्युलोज या साखरेच्या रेणूचा शोध लावला आहे. ‘नेचर अॅस्ट्रॉनॉमी’ या प्रतिष्ठित नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या या संशोधनामुळे जीवनासाठी आवश्यक असलेले मूलभूत रासायनिक घटक पृथ्वीवरच नव्हे, तर विश्वात सर्वत्र निर्माण होऊ शकतात, या संकल्पनेला भक्कम वैज्ञानिक आधार मिळाला आहे.
आयुष्यभर आपण साखरेचा संबंध केवळ अन्नाशी जोडतो; मात्र जीवशास्त्राच्या दृष्टीने साखर किंवा ग्लुकोज हा जीवनाचा मूलभूत पाया आहे. पेशींना ऊर्जा देण्यापासून ते डीएनए आणि आरएनएसारख्या आनुवंशिक रेणूंच्या निर्मितीपर्यंत साखरेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. आजवर उल्कापिंड आणि लघुग्रहांमध्ये रायबोज व ग्लुकोजसारख्या साखर रेणूंचे अस्तित्व आढळले होते; मात्र हे रेणू अवकाशातच तयार झाले की नंतर तयार झाले, याबाबत निश्चित पुरावा नव्हता. आता प्रथमच आंतरतारकीय माध्यमात म्हणजेच तारे आणि ग्रह निर्माण होण्यापूर्वी अस्तित्वात असलेल्या प्रचंड वायू, धूळ ढगात प्रत्यक्ष साखरेचा रेणू सापडल्याने या प्रश्नाचे उत्तर मिळण्यास सुरुवात झाली आहे.
स्पेनमधील येबेस ४० मीटर आणि आयरॅम ३० मीटर या अत्याधुनिक रेडिओ दुर्बिणींच्या साहाय्याने संशोधकांनी आकाशगंगेच्या मध्यभागातील एका आण्विक ढगाचे निरीक्षण केले. या निरीक्षणात एरिथ्र्युलोज या चार कार्बन अणू असलेल्या साखरेचा स्पष्ट पुरावा मिळाला. विशेष म्हणजे, ही साधी सेंद्रिय संयुगे नसून मोनोसॅकेराइड या वर्गातील खरी साखर आहे. यापूर्वी अवकाशात ग्लायकोलअल्डिहाईडसारखी साखरेशी संबंधित संयुगे आढळली होती; परंतु ती पूर्ण विकसित साखर नव्हती. त्यामुळे एरिथ्र्युलोजचा शोध हा खगोल-रसायनशास्त्रातील मोठा टप्पा मानला जात आहे.
या शोधाचे महत्त्व आणखी वाढवणारी बाब म्हणजे एरिथ्र्युलोज हा थ्रिओज न्यूक्लिक आम्ल तयार होण्यासाठी आवश्यक असलेला रासायनिक पूर्वघटक मानला जातो. अनेक शास्त्रज्ञांच्या मते, पृथ्वीवर डीएनए आणि आरएनए निर्माण होण्यापूर्वी टीएनएसारखी अधिक साधी आनुवंशिक प्रणाली अस्तित्वात असावी. त्या सिद्धांतात तथ्य असेल, तर जीवनाच्या उगमासाठी आवश्यक असलेली रासायनिक सामग्री पृथ्वीवरच तयार झाली असेल, असे मानण्याची गरज उरत नाही. ती विश्वातील धूळ आणि वायूच्या ढगांमध्ये तयार होऊन धूमकेतू, उल्का किंवा लघुग्रहांच्या माध्यमातून पृथ्वीवर पोहोचली असण्याची शक्यता आता अधिक बळकट झाली आहे. या संशोधनातील आणखी एक आश्चर्यकारक निष्कर्ष म्हणजे तीन कार्बन असलेल्या साखरेचे रेणू जवळपास आढळलेच नाहीत, तर चार कार्बन असलेला एरिथ्र्युलोज त्यांच्यापेक्षा किमान आठ पट अधिक प्रमाणात आढळला. आतापर्यंतची वैज्ञानिक धारणा अशी होती की, अवकाशातील रेणू एकामागून एक कार्बन अणू जोडत हळूहळू मोठे होतात; मात्र या शोधामुळे काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये अधिक गुंतागुंतीचे रेणू थेट तयार होऊ शकतात, असे सूचित झाले आहे. त्यामुळे विश्वातील रासायनिक उत्क्रांतीबाबतच्या विद्यमान सिद्धांतांचे पुनर्मूल्यांकन करावे लागण्याची शक्यता आहे.
संशोधकांच्या संगणकीय प्रतिकृती आणि रासायनिक गणनांनुसार हा साखरेचा रेणू आंतरतारकीय धूळकणांच्या पृष्ठभागावर अत्यंत साध्या दोन कार्बनी संयुगांपासून तयार होतो. म्हणजेच जीवनासाठी आवश्यक असलेली रासायनिक गुंतागुंत निर्माण होण्यासाठी पृथ्वीसारख्या ग्रहांची आवश्यकता नसून, थंड, अंधार्या आणि विरळ अशा आंतरतारकीय अवकाशातही ही प्रक्रिया घडू शकते. हा निष्कर्ष विश्वातील सेंद्रिय रसायनशास्त्राची व्याप्ती किती मोठी आहे, याचे द्योतक आहे. संशोधकांनी असा अंदाज व्यक्त केला आहे की, सुमारे ४.१ ते ३.८ अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर उल्कांचा प्रचंड मारा होत असताना लाखो ते कोट्यवधी टन एरिथ्र्युलोज पृथ्वीवर पोहोचला असू शकतो. पृथ्वीवरील पाण्यात हा रेणू इतर साखर संयुगांमध्ये रूपांतरित झाला असेल आणि त्यातून जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या पहिल्या चयापचय प्रक्रिया तसेच आनुवंशिक प्रणाली विकसित होण्यास मदत झाली असावी. अर्थात, हा निष्कर्ष अंतिम नसला, तरी जीवनाच्या उगमाच्या कोड्यातील एक महत्त्वाचा तुकडा निश्चितच मानला जात आहे.
या शोधामुळे पृथ्वीबाहेरील जीवनाच्या शोधालाही नवे परिमाण मिळाले आहे. साखरेसारखे मूलभूत जैवरासायनिक घटक आकाशगंगेतील विविध भागांत नैसर्गिकरीत्या तयार होत असतील, तर जीवनासाठी आवश्यक असलेली रासायनिक पूर्वतयारी केवळ पृथ्वीपुरती मर्यादित नसल्याचे मानावे लागेल. याचा अर्थ असा की, योग्य वातावरण, पाणी आणि ऊर्जा उपलब्ध असलेल्या इतर ग्रहांवरही जीवन निर्माण होण्याची शक्यता पूर्वीपेक्षा अधिक बळकट झाली आहे. त्यामुळे भविष्यातील अवकाश मोहिमांमध्ये केवळ पाण्याचाच नव्हे, तर अशा सेंद्रिय रेणूंचाही शोध अधिक प्राधान्याने घेतला जाईल.
जेम्स वेब अवकाश दुर्बीण, युरोपियन स्पेस एजन्सीची आगामी कॉमेट इंटरसेप्टर मोहीम, तसेच मंगळ, गुरू आणि शनीच्या उपग्रहांवर नियोजित संशोधन मोहिमा या पार्श्वभूमीवर अधिक महत्त्वाच्या ठरणार आहेत. कारण, आता वैज्ञानिक केवळ ग्रहांवर पाण्याबरोबरच जीवनाच्या रासायनिक पायाची निर्मिती करणार्या संयुगांचाही मागोवा घेत आहेत. विश्वातील साखरेचा हा शोध हा जीवनाच्या उगमाविषयीच्या मानवी समजुतीत मोठा बदल घडवणारा टप्पा आहे. विश्व ही एक विशाल रासायनिक प्रयोगशाळा असून त्यामध्ये जीवनाची बीजे निर्माण होण्याची प्रक्रिया अब्जावधी वर्षांपासून सुरू असू शकते. या शोधामुळे एक गोष्ट अधिक स्पष्ट झाली आहे की, पृथ्वीवरील जीवन कदाचित विश्वाच्या दीर्घ रासायनिक प्रवासातील केवळ एक अध्याय असू शकतो.
अर्थात, आंतरतारकीय अवकाशात साखरेचा रेणू सापडला म्हणजे विश्वाच्या अफाट पसार्यात जीवन अस्तित्वात असल्याचे सिद्ध झाले, असा त्याचा अर्थ होत नाही; मात्र जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या रासायनिक घटकांची निर्मिती पृथ्वीच्या बाहेरही नैसर्गिकरीत्या होऊ शकते, याचा हा पहिला ठोस पुरावा आहे. त्यामुळे पृथ्वीवरील जीवन ही एखादी विलक्षण अपवादात्मक घटना नसून, विश्वातील व्यापक रासायनिक प्रक्रियेचा नैसर्गिक परिणाम असू शकतो, या संकल्पनेला बळ मिळाले आहे. आगामी काळात अधिक प्रगत दुर्बिणी, अंतराळ मोहिमा आणि ग्रहांच्या नमुन्यांच्या अभ्यासातून या गुढाचा उलगडा आणखी वेगाने होण्याची शक्यता आहे.
आजवर माणूस अवकाशाकडे प्रामुख्याने तारे, ग्रह आणि आकाशगंगा यांचे विश्व म्हणून पाहत होता; परंतु आता विज्ञान त्या विश्वाकडे जीवनाच्या रासायनिक उगमाच्या विशाल प्रयोगशाळेच्या रूपात पाहू लागले आहे. एरिथ्र्युलोजच्या शोधाने विश्वातील रासायनिक उत्क्रांतीचा एक नवा अध्याय उघडला असून, भविष्यात रायबोज, डीएनए-आरएनएशी संबंधित इतर साखरेचे रेणू किंवा आणखी गुंतागुंतीची जैवरासायनिक संयुगेही अवकाशात सापडण्याची आशा निर्माण झाली आहे. कदाचित मानवाला विश्वात आपण एकटे नाही, या प्रश्नाचे उत्तरही अशाच छोट्या पण क्रांतिकारी वैज्ञानिक शोधांतून मिळू शकेल.
