कावेरी गिरी
विसाव्या शतकातील थोर चित्रकार राजा रविवर्मा यांच्या ‘यशोदा आणि कृष्ण’ या तैलचित्राने तब्बल 167.2 कोटी रुपयांची बोली मिळवून संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले. भारतीय कलेच्या बाजारात आजवर अमूर्त (Abstract) आणि आधुनिक (Modernist) चित्रांचा बोलबाला होता. एम. एफ. हुसेन, व्ही. एस. गायतोंडे किंवा सय्यद हैदर रझा यांच्या गूढ, रेखीव आणि वैचारिक चित्रांना कोट्यवधीच्या किमती मिळत असताना राजा रविवर्मा यांच्यासारख्या ‘पारंपरिक’ आणि ‘लोकप्रिय’ मानल्या गेलेल्या शैलीला मिळालेली ही विक्रमी किंमत बरंच काही सांगून जाते. हा केवळ एका चित्राचा लिलाव नसून, भारतीय रसिकांच्या आणि संग्राहकांच्या बदलत्या मानसिकतेचे, म्हणजेच एका नव्या ‘ट्रेंड’चे प्रतिबिंब आहे.
गेल्या तीन-चार दशकांपासून जागतिक स्तरावर भारतीय कलेचा विचार करताना ‘मॉडर्निझम’ला झुकते माप दिले जात होते. ज्या चित्रात स्पष्ट आकार नाहीसे होतात आणि रंगांच्या माध्यमातून भावना व्यक्त केल्या जातात, अशा अमूर्त शैलीला जागतिक बाजारपेठेत अधिक प्रतिष्ठा होती. रसिकांना वाटू लागले होते की, पौराणिक कथा सांगणारी, वास्तववादी आणि साधी-सोपी चित्रे आता केवळ कॅलेंडरपुरती किंवा देवघरापुरती मर्यादित राहिली आहेत; मात्र राजा रविवर्मा यांच्या या चित्राने हा भ्रम मोडीत काढला आहे. या चित्रात यशोदा माता गायीची धार काढत असताना बालकृष्ण तिच्या गळ्यात हात टाकून वाटीने दूध मागत आहे, हा प्रसंग इतका जिवंत आणि भावुकआहे की, तो पाहणार्याला क्षणात शंभर वर्षे मागे घेऊन जातो. या चित्रातील वात्सल्य, आई आणि मुलाचे नाते आणि त्या काळातील ग्रामीण जीवनाचे बारकावे इतके सुबक आहेत की, त्याला तोड नाही. या लिलावाने हे सिद्ध केले आहे की, तंत्रज्ञान कितीही पुढारले किंवा कला कितीही वैचारिक झाली, तरी मानवी भावभावनांना स्पर्श करणारे वास्तववादी सौंदर्य कधीही जुने होत नाही.
हा बदलता ट्रेंड समजून घेण्यासाठी आपल्याला राजा रविवर्मा यांच्या कार्याचे महत्त्व पुन्हा एकदा तपासावे लागेल. रविवर्मा हे केवळ चित्रकार नव्हते, तर ते भारतीय कलेचे लोकशाहीकरण करणारे पहिले क्रांतिकारक होते. त्यांनी पाश्चात्य तैलचित्र शैली आणि भारतीय पौराणिक विषय यांचा असा काही मिलाफ घडवून आणला की, देव-देवता सामान्य माणसासारखे दिसू लागल्या. आधुनिक कलेतील अमूर्तता कधीकधी सर्वसामान्यांच्या डोक्यावरून जाते, तिथे रविवर्मा यांची चित्रे थेट काळजाला भिडतात. हाच ‘कनेक्ट’ आजच्या काळात पुन्हा एकदा प्रस्थापित होत आहे.
भारतीय कला बाजारपेठेत आता एक प्रकारचे संतुलन येत आहे. रविवर्मा यांची चित्रे आपल्याला आपल्या संस्कृतीशी, कथांशी आणि मुळांशी जोडतात. सध्याच्या जागतिकीकरणाच्या युगात माणसाला पुन्हा एकदा आपल्या ओळखीचा शोध घ्यावासा वाटत आहे. पाश्चात्य देशांमधील ग्राहकही आता अशा भारतीय चित्रांकडे वळत आहेत, ज्यातून भारताची खरी ओळख, वेशभूषा आणि परंपरा स्पष्टपणे दिसते. ‘यशोदा आणि कृष्ण’ हे चित्र म्हणजे भारतीय मातृत्व आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे. जेव्हा एखादी कलाकृती 167 कोटींना विकली जाते, तेव्हा त्यामागे केवळ सौंदर्याचा विचार नसतो, तर त्या कलाकृतीचा ऐतिहासिक वारसाही विचारात घेतला जातो. इतकी मोठी रक्कम मोजली जाणे, हे भारतीय अर्थव्यवस्थेची ताकद आणि भारतीय कलेबद्दलचा वाढलेला आदर दर्शवते.
या विक्रमी लिलावामुळे आता चित्रकलेच्या क्षेत्रात अभ्यास करणार्या तरुण पिढीसमोरही एक नवीन द़ृष्टिकोन येणार आहे. केवळ ‘मॉडर्न’ दिसण्यासाठी अमूर्त चित्रे काढण्यापेक्षा आपल्या पारंपरिक शैलीतही जागतिक दर्जाचे काम करता येते, हा आत्मविश्वास या घटनेमुळे मिळेल. कलेचा ट्रेंड आता वर्तुळासारखा पूर्ण झाला आहे. आपण वास्तववादाकडून अमूर्ततेकडे गेलो आणि आता पुन्हा एकदा समृद्ध वास्तववादाकडे परतत आहोत. ही ‘घरवापसी’ सुखद आहे. कारण, यात आपल्या मातीचा सुगंध आहे. राजा रविवर्मा यांच्या चित्राने निर्माण केलेला हा विक्रम केवळ पैशांचा आकडा नाही, तर तो भारतीय संस्कृतीच्या चिरंतन सौंदर्याचा विजय आहे. ज्या देशात कलेला केवळ प्रदर्शन मानले जात होते, तिथे आता कलेला एक मोठी गुंतवणूक आणि सांस्कृतिक सन्मान म्हणून पाहिले जात आहे. ओळख जपण्याची जाणीव अधिक तीव्र होत आहे. भारतीय संग्राहक आणि गुंतवणूकदार आता आपल्या परंपरेतील कलाकृतींकडे नव्या द़ृष्टीने पाहू लागले आहेत. त्यांना केवळ सजावटीची वस्तू म्हणून नव्हे, तर ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक ठेवा म्हणून महत्त्व दिले जात आहे.
याचबरोबर कला बाजारपेठेतील गुंतवणुकीचे स्वरूपही बदलत आहे. पूर्वी आधुनिक कलेत गुंतवणूक करणे अधिक सुरक्षित मानले जात होते. कारण, त्याची आंतरराष्ट्रीय मागणी होती; मात्र आता पारंपरिक कलेलाही तितकीच किंमत मिळू शकते, हे या घटनेने सिद्ध केले आहे. यामुळे भविष्यात जुन्या आणि ऐतिहासिक कलाकृतींच्या किमतीत वाढ होण्याची शक्यता आहे.
शेवटी, 167 कोटींच्या या बातमीने सामान्य माणसाच्या मनातही चित्रकलेबद्दल कुतूहल निर्माण केले आहे. रविवारच्या सुस्त दुपारी जेव्हा एखादा रसिक या चित्राकडे पाहील, तेव्हा त्याला त्यातील कृष्ण केवळ एक पौराणिक पात्र वाटणार नाही, तर ते भारतीय कलेचे पुनरुज्जीवन करणारे एक प्रतीक वाटेल. आधुनिकतेच्या लाटेत आपण अनेक गोष्टी गमावल्या असतील; पण राजा रविवर्मा यांच्या या यशाने हे स्पष्ट केले आहे की, जे सत्य आहे, जे सुंदर आहे आणि जे आपल्या संस्कृतीच्या गाभ्याशी जोडलेले आहे, त्याचे मोल कधीही कमी होऊ शकत नाही. कलेचा हा नवा ट्रेंड आपल्याला अधिक प्रगल्भ आणि आपल्या परंपरेबद्दल अधिक स्वाभिमानी बनवणारा ठरेल, यात शंका नाही. या नव्या ट्रेंडमुळे भविष्यात भारतीय कला अधिक समृद्ध आणि विविधतेने परिपूर्ण होईल, अशी आशा बाळगता येते. परंपरा आणि आधुनिकता यांचा संगम साधत भारतीय कला नव्या उंचीवर पोहोचेल आणि त्यात राजा रविवर्मा यांचे योगदान सदैव स्मरणात राहील.
आधुनिक अमूर्त चित्रकला आणि पारंपरिक चित्रकला या वरकरणी परस्परविरोधी वाटणार्या प्रवाहांमध्ये प्रत्यक्षात एक सूक्ष्म आणि समृद्ध नातं दडलेलं आहे. पारंपरिक कलेत कथा, व्यक्तिरेखा, भावभावना आणि सांस्कृतिक संदर्भ स्पष्टपणे मांडले जातात, तर अमूर्त कलेत रूप, रंग, रचना आणि अनुभूती यांना अधिक महत्त्व असते, तरीही या दोन्ही प्रवाहांचा उद्देश माणसाच्या अंतर्मनाला स्पर्श करणे हाच असतो. पारंपरिक चित्रातील यशोदा-कृष्णासारख्या प्रसंगातून व्यक्त होणारे वात्सल्य किंवा भक्तिभाव हेच अमूर्त चित्रांमध्ये रंगछटांद्वारे आणि रेषांच्या लयीतून वेगळ्या पद्धतीने व्यक्त होताना दिसतात. म्हणजेच आशय बदलतो, अभिव्यक्तीची भाषा बदलते; पण भावनांचा गाभा समान राहतो. यामुळे कला अधिक व्यापक आणि बहुआयामी बनते. प्रेक्षकालाही केवळ कथानक समजून घेण्यापेक्षा अनुभव घेण्याची संधी मिळते. त्यामुळे पारंपरिक कलेच्या कुंचल्यातून भविष्यातील भारतीय कलेचा नवा चेहरा घडताना दिसतो, असे म्हणायला हरकत नाही.
