गणेश काळे, संगणकतज्ज्ञ
पेंटागॉन आणि अँथ्रोपिक या एआय क्षेत्रातील दिग्गज कंपनीमध्ये निर्माण झालेला वाद सध्या जागतिक राजकारणात चर्चेचा विषय ठरला आहे. या संघर्षाचे मुख्य कारण म्हणजे क्लॉड या कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीचा लष्करी मोहिमांमध्ये आणि स्वायत्त शस्त्रास्त्रांमध्ये केला जाणारा वापर हे आहे. अँथ्रोपिकने नैतिक मूल्यांचे जतन करण्यासाठी अमेरिकन लष्कराच्या अटी मान्य करण्यास नकार दिल्याने या वादाला तोंड फुटले आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआय क्षेत्रातील अग्रेसर कंपनी असणार्या अँथ्रोपिकने अलीकडेच लाँच केलेल्या टूल्समुळे जगभरातील तंत्रज्ञान कंपन्यांना कशाप्रकारे धक्का दिला, हे आपण पाहिले; पण याच अँथ्रोपिक कंपनीचा पेंटागॉन या अमेरिकेच्या संरक्षण मुख्यालयासोबत सुरू असलेल्या एका वादामुळे सध्या जगभरात खळबळ उडाली आहे. निर्णायक वळणावर येऊन पोहोचलेला हा संघर्ष एका व्यावसायिक करारापुरता मर्यादित नाही. तो भविष्यातील युद्धनीती आणि मानवी मूल्यांच्या चौकटीवर प्रश्नचिन्ह उभे करणारा ठरला आहे. या वादाच्या केंद्रस्थानी अँथ्रोपिकचा क्लॉड हा प्रगत एआय प्रकल्प असून त्याचे लष्करी उपयोजन हा कळीचा मुद्दा बनला आहे. अँथ्रोपिक आणि पेंटागॉन यांच्यात जुलै 2025 मध्ये 200 दशलक्ष डॉलर्सचा करार झाला होता. याअंतर्गत क्लॉड हे अमेरिकेच्या गोपनीय लष्करी नेटवर्कवर तैनात होणारे पहिले ‘फ्रंटियर एआय’ मॉडेल ठरले. या करारानुसार पेंटागॉनने अँथ्रोपिकच्या ‘स्वीकारार्ह वापर धोरणांचे’ (अॅक्सेप्टेबल यूज पॉलिसी) पालन करणे बंधनकारक होते. सुरुवातीला पेंटागॉनने या तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ माहितीचे विश्लेषण आणि प्रशासकीय कामांसाठी केला जाईल असे संकेत दिले होते; मात्र जसजसा या तंत्रज्ञानाचा विस्तार होत गेला, तसतशी अमेरिकन लष्कराची महत्त्वाकांक्षा वाढली आणि त्यांनी क्लॉडचा वापर प्रत्यक्ष युद्धभूमीवरील रणनीती ठरवण्यासाठी करण्याची मागणी लावून धरली. जानेवारी 2026 मध्ये व्हेनेझुएलाचे राष्ट्राध्यक्ष निकोलस मदुरो यांना पकडण्यासाठी राबवलेल्या ‘ऑपरेशन अॅब्सोल्युट रिझॉल्व्ह’मध्ये क्लॉडचा वापर केल्याची माहिती समोर आल्यानंतर अँथ्रोपिकने काही प्रश्न उपस्थित केले. लष्कराने या एआय मॉडेलचा वापर नेमका कशासाठी केला, यावरून वादाला सुरुवात झाली.
अँथ्रोपिक ही कंपनी मुळातच एआय सुरक्षेला सर्वाधिक प्राधान्य देणारी संस्था म्हणून ओळखली जाते. त्यांचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी डारियो अमोदेई यांनी सातत्याने असा पवित्रा घेतला आहे की, एआयचा वापर मानवाच्या विनाशासाठी किंवा कोणाचेही नियंत्रण नसलेल्या स्वायत्त शस्त्रास्त्रांमध्ये केला जाऊ नये. याउलट पेंटागॉनचे म्हणणे असे आहे की, रशिया आणि चीनसारख्या देशांशी मुकाबला करण्यासाठी अमेरिकेकडे सर्वात शक्तिशाली आणि कोणत्याही निर्बंधांशिवाय काम करणारे एआय मॉडेल असणे आवश्यक आहे. अमेरिकेने स्वतःवर नैतिक बंधने लादली, तर शत्रू देश या तंत्रज्ञानाचा वापर करून जागतिक सुरक्षा धोक्यात आणू शकतात, असा दावा संरक्षण विभागाकडून केला जात आहे. या वैचारिक मतभेदामुळेच अँथ्रोपिकने त्यांच्या सिस्टीममधील सुरक्षा कवच शिथिल करण्यास नकार दिला आणि तिथूनच या संघर्षाला खरी सुरुवात झाली.
जानेवारी 2026 मध्ये हा वाद तेव्हा अधिक चिघळला, जेव्हा पेंटागॉनने अँथ्रोपिकला त्यांचे तंत्रज्ञान पूर्णपणे लष्कराच्या हवाली करण्याचे आदेश दिले. पेंटागॉनच्या मते त्यांनी या प्रकल्पावर कोट्यवधी डॉलर्स खर्च केले असल्याने त्यावर केवळ सरकारचे नियंत्रण असायला हवे; मात्र अँथ्रोपिकने असा युक्तिवाद केला की, त्यांचे सॉफ्टवेअर हे केवळ एक साधन नसून ती एक बौद्धिक संपदा आहे. सबब तिचा वापर लोकशाही मूल्यांच्या विरोधात करता येणार नाही. विशेषतः सामूहिक पाळत ठेवणे आणि मानवी हस्तक्षेपाशिवाय प्राणघातक हल्ले करणे या दोन गोष्टींवर कंपनीने आपली ‘लक्ष्मणरेषा’ ओढली आहे. या नकारामुळे संतापलेल्या पेंटागॉनने अँथ्रोपिकला राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोकादायक असलेल्या कंपन्यांच्या यादीत टाकण्याची धमकी दिली. संरक्षणमंत्री पीट हेगसेथ यांनी अँथ्रोपिकवर ‘देशाशी प्रतारणा’ केल्याचा आरोप केला. हा पवित्रा कोणत्याही अमेरिकन टेक्नॉलॉजी कंपनीसाठी अत्यंत धक्कादायक होता. कारण, यामुळे त्यांचे भविष्य धोक्यात येण्याची शक्यता निर्माण झाली.
फेब्रुवारीच्या अखेरीस पेंटागॉनने आपली धमकी प्रत्यक्षात आणली आणि अँथ्रोपिकला सप्लाय चेन रिस्क म्हणून घोषित केले. या निर्णयामुळे अँथ्रोपिकचे क्लॉड हे मॉडेल अमेरिकन लष्कराच्या सर्व यंत्रणांमधून काढून टाकण्याचे आदेश देण्यात आले. यामध्ये केवळ साध्या संगणक प्रणालींचाच समावेश नव्हता, तर अण्वस्त्र नियंत्रण आणि सायबर सुरक्षा विभागांचाही समावेश होता. एका बाजूला अँथ्रोपिकला बाहेरचा रस्ता दाखवला जात असतानाच दुसर्या बाजूला सॅम ऑल्टमन यांच्या ओपेनएआय कंपनीसोबत पेंटागॉनने तातडीने नवा करार केला. ओपेनएआयने लष्कराच्या सर्व अटी मान्य केल्याचे समोर आल्याने एआय जगतात मोठी खळबळ माजली. अनेकांच्या मते, ओपेनएआयने केवळ नफ्यासाठी नैतिक मूल्यांशी तडजोड केली आहे, तर अँथ्रोपिकने आपल्या तत्त्वांसाठी मोठा आर्थिक फटका सहन केला आहे.
या संपूर्ण वादाचा परिणाम केवळ या कंपन्यांवरच झाला नाही, तर संपूर्ण सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये भीतीचे वातावरण पसरले आहे. सरकार एखाद्या कंपनीला त्यांच्या धोरणांशी सहमत नसल्याबद्दल देशद्रोही ठरवू शकत असेल, तर तंत्रज्ञान क्षेत्रातील स्वातंत्र्याचे काय होणार, असा प्रश्न विचारला जात आहे. अमेरिकन काँग्रेसमध्येही यावरून दोन गट पडले आहेत. एका गटाचे म्हणणे आहे की, देशाच्या सुरक्षेसाठी सर्व काही दुय्यम आहे, तर दुसर्या गटाच्या मते आपण एआयला शस्त्र बनवले, तर त्याचे परिणाम भविष्यात अनियंत्रित होऊ शकतात. क्लॉड विरुद्ध पेंटागॉन हा लढा आता न्यायालयात पोहोचण्याची शक्यता आहे. अँथ्रोपिकने या बेकायदेशीर बंदीविरोधात कायदेशीर लढाई लढण्याचे संकेत दिले आहेत.
पुढील काळात हा संघर्ष कोणत्या दिशेला जातो हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. कारण, यावरच एआयच्या वापराचे जागतिक नियम ठरवले जाणार आहेत. पेंटागॉनची भूमिका मान्य झाली, तर भविष्यात युद्धे ही माणसांऐवजी अल्गोरिदमद्वारे लढली जातील. यामध्ये चुकीच्या माहितीच्या आधारे एआयने एखादा चुकीचा निर्णय घेतला, तर त्याला जबाबदार कोणाला धरायचे, हा प्रश्न अनुत्तरितच आहे. अँथ्रोपिकने घेतलेली भूमिका ही कदाचित त्यांना सध्या महागात पडत असली, तरी भविष्यातील मानवजातीसाठी ती एक सुरक्षित कवच ठरू शकते, असे एका मोठ्या वर्गाचे म्हणणे आहे. याउलट लष्करी तज्ज्ञांच्या मते युद्धात नैतिकता शोधणे हे पराभवाचे लक्षण असू शकते. त्यामुळे येणारा काळ हा तंत्रज्ञानाचा वापर कशासाठी करावा आणि कोणाच्या नियंत्रणाखाली करावा, याचा फैसला करणारा असेल.
सध्याची स्थिती पाहता अँथ्रोपिकने आपल्या उत्पादनांना आता सामान्य ग्राहकांसाठी अधिक सुलभ बनवण्यावर भर दिला आहे. लष्करी कंत्राट रद्द झाल्याने त्यांच्या महसुलात मोठी घट झाली असली, तरी त्यांच्या ‘क्लॉड’ या अॅपला मिळणारा प्रतिसाद अभूतपूर्व आहे. लोकांनी या कंपनीच्या पारदर्शक आणि सुरक्षित धोरणांचे स्वागत केले आहे, तरीही पेंटागॉनच्या बंदीमुळे त्यांना अनेक मोठ्या कॉर्पोरेट प्रकल्पांमधूनही वगळले जाण्याची भीती आहे. या वादाचा पुढचा टप्पा म्हणजे, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एआय नियमन करण्यासाठी होणारी परिषद असेल जिथे अमेरिका आपल्या लष्करी गरजांना केंद्रस्थानी ठेवून नियम बनवण्याचा प्रयत्न करेल. क्लॉडने दिलेला हा लढा आधुनिक काळातील डेव्हिड आणि गोलियाथ यांच्या युद्धासारखा वाटतो. कारण, एका छोट्या कंपनीने महासत्तेच्या अवास्तव मागण्यांना नकार देण्याचे धाडस दाखवले आहे.
अँथ्रोपिकचा असा दावा आहे की, एआयचा वापर अमेरिकन नागरिकांवर मोठ्या प्रमाणावर पाळत ठेवण्यासाठी करणे हे लोकशाही मूल्यांच्या विरोधात आहे. सध्याचे कायदे एआयच्या वाढत्या क्षमतेच्या तुलनेत अपुरे असल्याने, सरकार या तंत्रज्ञानाचा वापर करून लोकांच्या वैयक्तिक आयुष्याची संपूर्ण माहिती गोळा करू शकते, अशी भीती कंपनीने व्यक्त केली आहे. तसेच ज्या शस्त्रास्त्रांमध्ये मानवी हस्तक्षेप नसेल आणि एआय स्वतःहून लक्ष्य निवडून त्यावर हल्ला करेल, अशा शस्त्रांसाठी क्लॉडचा वापर करण्यास अँथ्रोपिकने मनाई केली आहे. कंपनीच्या मते, सध्याचे एआय मॉडेल्स इतके विश्वासार्ह नाहीत की त्यांना मानवी जीवाचा निर्णय घेण्याचे पूर्ण अधिकार दिले जावेत.
