सुनील हिंगणे, लोकसंस्कृतीचे अभ्यासक
मकर संक्रांत हा भारतीय संस्कृतीतील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि पवित्र सण मानला जातो. भारतीय परंपरा आणि रितीरिवाजांनुसार हा काळ अत्यंत शुभ, फलदायी मानला जातो. या सणाचा थेट संबंध शेती आणि सुगीच्या हंगामाशी आहे. या सणामागचा मुख्य उद्देश समृद्धी, सकारात्मकता आणि आनंदाचा प्रसार करणे हाच असतो.
मकर संक्रांत हा भारतीय संस्कृतीतील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि पवित्र सण मानला जातो. खगोलशास्त्रीय द़ृष्टिकोनातून पाहिले, तर या दिवशी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो. याला ‘मकर संक्रमण’ असे संबोधले जाते. भारतीय परंपरा आणि रितीरिवाजांनुसार हा काळ अत्यंत शुभ, फलदायी मानला जातो. संपूर्ण भारतात हा सण विविध नावांनी आणि आगळ्यावेगळ्या पद्धतीने साजरा केला जात असला, तरी त्याचा थेट संबंध कृषी जीवनाशी, ग्रामीण लोकसंस्कृतीशी आणि सुगीच्या हंगामाशी आहे. या सणामागचा मुख्य उद्देश समृद्धी, सकारात्मकता आणि आनंदाचा प्रसार करणे हाच असतो.
हा सण प्रामुख्याने भारतीय बळीराजाचा असला, तरी समाजातील प्रत्येक घटक यात उत्साहाने सहभागी होतो. मकर संक्रांतीच्या निमित्ताने सूर्याचे होणारे राशी परिवर्तन विश्वाला सकारात्मक ऊर्जा प्रदानकरते आणि मानवाला नवीन सुरुवातीसाठी प्रोत्साहित करते, अशी जनमानसात धारणा आहे. या सणाला सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि पौराणिक अशा त्रिविध पैलूंची जोड लाभलेली आहे. आध्यात्मिक स्तरावर सूर्याचे हे संक्रमण प्रार्थना, धार्मिक विधी आणि साधना करण्यासाठी अत्यंत फलदायी मानले जाते. सांस्कृतिक द़ृष्ट्या हा निसर्गाप्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा सोहळा आहे. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, हा उत्सव वैदिक काळापासून साजरा केला जात आहे. प्राचीन काळी राजे-महाराजे या दिवशी गोरगरिबांना दानधर्म करत आणि मोठ्या मेजवान्यांचे आयोजन करत असत. पौराणिक कथांनुसार, महाभारतातील भीष्म पितामहांनी आपला देह त्यागण्यासाठी याच शुभ काळाची निवड केली होती.
विज्ञान आणि पर्यावरण
मकर संक्रांतीमागे एक ठोस खगोलशास्त्रीय कारण दडलेले आहे. या दिवशी ‘विंटर सॉल्स्टिस’ म्हणजेच हिवाळ्यातील सर्वात लहान दिवसाचा काळ संपून सूर्य उत्तरायणाकडे झुकू लागतो. याचाच अर्थ पृथ्वी सूर्याच्या जवळ येऊ लागते आणि दिवसाचा कालावधी रात्रीपेक्षा मोठा होऊ लागतो. विज्ञानाच्या द़ृष्टीने हे उन्हाळ्याच्या आगमनाचे प्रतीक आहे. सूर्याच्या या उत्तर दिशेकडील प्रवासाचा पृथ्वीवरील ऋतूचक्र आणि हवामानावर मोठा परिणाम होतो. वाढलेली उष्णता आणि सूर्यप्रकाश पिकांच्या वाढीसाठी अत्यंत पोषक असतो, म्हणूनच शेतकर्यांसाठी हा सुगीचा काळ ठरतो. निसर्गातील या बदलामुळे शिशिरातील पानगळ थांबून झाडांना नवी पालवी फुटू लागते, फुले फुलतात आणि संपूर्ण परिसंस्था पुन्हा चैतन्यमय होते.
परंपरा, रितीरिवाज आणि सामाजिक महत्त्व
प्राचीन काळापासून संक्रांतीच्या दिवशी पहाटे लवकर उठून पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करण्याची आणि सूर्याला अर्घ्य देण्याची परंपरा आहे. हा दिवस केवळ स्वतःचा आनंद साजरा करण्याचा नसून समाजातील गरजू घटकांना मदत करण्याचादेखील आहे. अनेक सेवाभावी संस्था आणि नागरिक या दिवशी अन्नदान व वस्त्रदान करून सामाजिक बांधीलकी जपतात. घराघरात तीळ आणि गुळाचे गोड पदार्थ बनवले जातात आणि ते एकमेकांना ‘तिळगूळ घ्या गोड बोला’ असे म्हणत दिले जातात. यामुळे आपापसातील नातेसंबंध अधिक द़ृढ होतात. गुजरातमध्ये या दिवशी पतंग उडवण्याची विशेष परंपरा आहे, जी मानवी स्वातंत्र्याचे आणि यशाची उंच शिखरे गाठण्याच्या जिद्दीचे प्रतीक मानली जाते. पतंग उडवताना तासन् तास सूर्यप्रकाशात राहिल्यामुळे शरीराला ‘ड’ जीवनसत्त्व मिळत असल्याने याला आरोग्यशास्त्राच्या द़ृष्टीनेही महत्त्व आहे.
ज्योतिषशास्त्रीय प्रभाव आणि दानाचे महत्त्व
ज्योतिषशास्त्रानुसार, मकर राशीचा स्वामी ‘शनी’ असून जेव्हा सूर्य या राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा तो शिस्त आणि सामर्थ्य यांचा मेळ घालतो. वैदिक ज्योतिषात हा काळ नवीन व्यवसाय सुरू करण्यासाठी किंवा महत्त्वाचे संकल्प करण्यासाठी अत्यंत अनुकूल मानला जातो. या परिवर्तनामुळे मानवी जीवनात कठोर परिश्रम, एकाग्रता आणि द़ृढनिश्चय करण्याची प्रेरणा मिळते आणि त्यामुळे वैयक्तिक प्रगती आणि आर्थिक स्थिरता प्राप्त होण्यास मदत होते. भगवान श्रीकृष्णाच्या शिकवणीनुसार, या पवित्र दिवशी केलेले दान केवळ पुण्य मिळवून देत नाही, तर मनातील लोभ कमी करून आत्म्याला शांती प्रदान करते. यामुळे समाजात सहानुभूती आणि परस्पर सहकार्याची भावना वाढीस लागते.
चवीचा उत्सव : प्रादेशिक पक्वान्ने
मकर संक्रांतीच्या निमित्ताने तीळ आणि गुळापासून बनवले जाणारे पदार्थही आरोग्यदायी आहेत. तीळ शरीराला स्निग्धता व बळकटी देतात आणि आयुष्यातील गोडव्याचे प्रतीक असणारा गूळ उष्णता देतो. तामिळनाडूमध्ये नवीन तांदूळ, दूध आणि गुळापासून बनवलेला ‘पोंगल’ हा पदार्थ सूर्याला अर्पण केला जातो. पश्चिम बंगालमध्ये ‘पिठे’ हा तांदळाच्या पिठापासून बनवलेला खास पदार्थ लोकप्रिय आहे. उत्तर भारतात शेंगदाणे आणि तिळाच्या चिक्की तसेच लाडू उत्साहाने खाल्ले जातात. याखेरीज संक्रांत आणि भोगीनिमित्त बनवण्यात येणारी विशेष भाजी या सणाला अधिक चवदार बनवते. या पदार्थांचा आस्वाद घेताना निसर्गाची समृद्धी आणि अन्नदात्याचे कष्ट यांविषयीचा कृतज्ञता भाव व्यक्त केला जातो.
भारताच्या भौगोलिक आणि सांस्कृतिक विविधतेनुसार मकर संक्रांतीच्या परंपरांचे स्वरूप बदलत जात असले, तरी या सर्वांचा मूळ गाभा निसर्गाप्रति कृतज्ञता व्यक्त करणे हाच आहे. महाराष्ट्रात हा सण अतिशय आपुलकीने साजरा केला जातो. या दिवशी काळे वस्त्र परिधान करण्याची परंपरा आहे. सुवासिनी स्त्रिया या काळात सुगड पूजनासह हळदी-कुंकवाचे वाण लुटतात, तर लहान मुलांच्या कल्याणासाठी ‘बोरन्हाण’सारखे संस्कार केले जातात. शेजारच्या गुजरात राज्यामध्ये या सणाचे रूपांतर ‘उत्तरायण’ नावाच्या भव्य महोत्सवात होते. लहानांपासून थोरांपर्यंत सर्वजण रंगीबेरंगी पतंग उडवतात आणि ‘काय पो छे’च्या घोषणांनी सारा परिसर दुमदुमून जातो. थंडीत ऊन कमी असल्यामुळे आपसूकच स्थूलपणा जाणवतो. त्यामुळेच शरीराची हालचाल व्हावी आणि सूर्याची किरणं अंगावर पडावीत, यासाठी पतंग उडवला जातो, असं म्हणतात. पंजाब आणि हरियाणा प्रांतात संक्रांतीच्या पूर्वसंध्येला ‘लोहरी’ साजरी करण्याची परंपरा असून तिथे रात्रीच्या वेळी शेकोटी पेटवून त्याभोवती लोक भांगडा आणि गिद्धा नृत्य करतात. तसेच अग्नी देवतेला नवीन पिकातील तीळ आणि मका अर्पण केला जातो.
दक्षिण भारतात तामिळनाडूमध्ये ‘पोंगल’ हा उत्सव सलग चार दिवस चालतो. तिथे मातीच्या नवीन भांड्यात तांदूळ आणि गुळाचा भात शिजवून तो सूर्यदेवांना अर्पण केला जातो आणि ‘पोन्गालो पोंगल’ अशा घोषणा दिल्या जातात. कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशातदेखील हा सण पिकांच्या कापणीचा आनंद म्हणून साजरा होतो. तिथे गायींना सजवून त्यांची पूजा केली जाते आणि त्यांना अग्नी ओलांडून नेण्याची ‘किच्चु हैसोडु’ ही धाडसी प्रथा पाळली जाते. उत्तर भारतात विशेषतः उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये या सणाला ‘खिचडी’ म्हटले जाते, जिथे पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करून तांदूळ आणि डाळीचे दान करण्याला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले जाते. प्रयागराजच्या संगमावर या काळात कुंभमेळ्याचे किंवा माघ मेळ्याचे आयोजन केले जाते, जिथे लाखो भाविक श्रद्धेने स्नान करतात.
पूर्वेकडील पश्चिम बंगालमध्ये हा सण ‘पौष संक्रांती’ म्हणून साजरा होतो, जिथे गंगासागर येथे मोठी जत्रा भरते आणि लोक समुद्रात पवित्र स्नान करतात, तसेच तिथे घरोघरी तांदळाच्या पिठापासून बनवलेले ‘पिठे’ नावाचे पक्वान्न तयार केले जाते. आसाममध्ये याच काळात ‘माघ बिहू’ किंवा ‘भोगाली बिहू’चा उत्साह असतो, जिथे बांबूच्या ‘मेजी’ रचून त्या जाळल्या जातात आणि लोक सामूहिक भोजनाचा आनंद घेतात. राजस्थानमध्ये विवाहित स्त्रिया आपल्या सासूला वाण देऊन त्यांचा आशीर्वाद घेतात, तर केरळमध्ये शबरीमला मंदिरात ‘मकरविलक्कु’ या दैवी ज्योतीचे दर्शन घेण्यासाठी देशभरातून भाविक जमतात. अशा प्रकारे हिमाचलच्या पहाडांपासून ते कन्याकुमारीच्या किनारपट्टीपर्यंत मकर संक्रांत ही विविध रूपांतून भारतीय संस्कृतीतील समृद्धता आणि निसर्गाशी असलेले मानवाचे अतूट नाते अधोरेखित करते. थोडक्यात सांगायचे, तर मकर संक्रांत हा सण विज्ञान आणि अध्यात्म यांचा सुंदर मिलाफ असून तो मानवाला अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाण्याचा मार्ग दाखवतो.
