सुनील हिंगणे, अध्यात्म अभ्यासक
माघ महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला येणारी महाशिवरात्री हा हिंदू धर्मियांमध्ये सर्वदूर साजरा होणारा एक महाउत्सव. आध्यात्मिक उन्नती, आत्मबोध आणि विश्वातील लयाचा हा उत्सव शिव आणि शक्तीच्या मीलनाचा सोहळा म्हणूनही साजरा होतो. चेतना आणि ऊर्जा एकरूप होऊन सृष्टीच्या संतुलनाचा संदेश देतात. मानवी जीवनातील अज्ञानाचा अंधकार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश प्रज्वलित करण्याची ही पर्वणी मानली जाते. आपल्यातील अहंकार आणि षड्रिपूंचा नाश करून आत्मस्वरूपाकडे जाण्याचा हा मार्ग आहे.
भारतीय संस्कृतीतील सण आणि उत्सवांच्या समृद्ध परंपरेत महाशिवरात्रीचे स्थान अत्यंत आगळेवेगळे आहे. आपले इतर सण हे दिवसाच्या प्रकाशात, पक्वान्नांच्या मेजवानीत आणि संगीताच्या तालावर साजरे होतात, तिथे महाशिवरात्री आपल्याला शांततेत, उपवासात आणि चिंतनात रात्रभर जागे राहण्याचे आवाहन करतो. फाल्गुन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला येणारी ही शिवरात्र विशेष महत्त्वाची ठरते. या काळात पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धाची स्थिती अशी असते की, मानवी शरीरातील ऊर्जा नैसर्गिकरीत्या ऊर्ध्वगामी म्हणजे वरच्या दिशेला प्रवाहित होते. हे निसर्गतः घडणारे चक्र आध्यात्मिक साधनेसाठी अत्यंत पोषक मानले जाते. म्हणूनच या रात्री जागरण करण्याला विशेष महत्त्व दिले गेले आहे, जेणेकरून या नैसर्गिक ऊर्जाप्रवाहाचा लाभ घेता येईल.
महाशिवरात्रीसंदर्भात काही पौराणिक कथा अनादी काळापासून सांगितल्या जातात. स्कंद पुराण, लिंग पुराण आणि पद्म पुराण यांमध्ये महाशिवरात्रीचे विविध पैलू उलगडतात. काहींच्या मते, ही रात्र शिव आणि पार्वतीच्या दैवी विवाहाचा सोहळा आहे. हा विवाह म्हणजे चैतन्य आणि शक्ती यांचा मिलाफ मानला जातो. पुरुष आणि प्रकृती यांच्या संयोगाचा प्रतीक म्हणूनही याकडे पाहिले जाते. शिव हे स्थिर चैतन्य आहेत, तर पार्वती ही क्रियाशील ऊर्जा आहे. जेव्हा या दोन शक्ती एकत्र येतात, तेव्हाच सृष्टीचे चक्र सुरळीत चालते. याच दिवशी शिवाने संहारक आणि सर्जनशील अशा दोन्ही रूपांचे दर्शन घडवणारे तांडव नृत्य केले होते, असे मानले जाते. हे तांडव सृष्टीची निर्मिती, तिचे जतन आणि तिचा विनाश या त्रिसूत्रीचे दर्शन घडवते. दुसरीकडे, समुद्रमंथनातून निघालेले हलाहल विष प्राशन करून जगाचे रक्षण करणारे नीळकंठ याच रात्री प्रकट झाले, अशीही मान्यता आहे. हा प्रसंग संकटांवर मात करण्याची आणि लोककल्याणासाठी स्वतःला समर्पित करण्याची प्रेरणा देतो; मात्र आध्यात्मिक साधकांसाठी ही रात्र शिवाने प्राप्त केलेल्या परम शांततेची प्रतीक आहे. कैलास पर्वतावर शिव जेव्हा पूर्णपणे स्थिर आणि निश्चल झाले, त्या स्थितीचा अनुभव घेण्याचा प्रयत्न साधक या रात्री ध्यानाच्या माध्यमातून करतात.
भारतीय तत्त्वज्ञानात भगवान शंकरांना ‘त्रिपुरारी’ म्हटले जाते. कारण, त्यांनी त्रिपुरासुराचा वध केला होता. त्रिपुरासुर हा मानवी अहंकाराचे आणि अज्ञानाचे प्रतीक होता. या राक्षसाचा अंत करून शिवांनी जगाला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढले. त्यामुळे ही रात्र भौतिक जगाच्या विळख्यात अडकलेल्या जीवाला स्वतःच्या आत्मिक स्वरूपाची ओळख करून देण्याचा काळ मानला जातो. या उत्सवाचे स्वरूप इतर सणांसारखे मनोरंजनात्मक नसून ते अत्यंत शिस्तबद्ध आहे. उपवास हे केवळ अन्नाचा त्याग नसून ते शरीराचे शुद्धीकरण करण्याचे साधन आहे. हलका आहार किंवा फलाहार घेतल्याने शरीर हलके राहते आणि मन ध्यानामध्ये अधिक एकाग्र होते. अन्नाचा त्याग करणे म्हणजे केवळ शरीराला कष्ट देणे नसून, आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचा तो एक प्रयत्न असतो. दिवसभर शिवनामाचा जप, ध्यानधारणा आणि मंदिरांमध्ये जाऊन शिवलिंगावर अभिषेक करणे यामागे मनाची एकाग्रता साधण्याचा उद्देश असतो. जलाभिषेक आणि दुग्धाभिषेकाद्वारे भक्त आपल्या अंतर्मनातील अशुद्धी धुवून टाकण्याचा संकल्प करतात. मध्यरात्री केल्या जाणार्या पूजेला ‘चार प्रहरची पूजा’ म्हटले जाते, जी मानवी प्रकृतीच्या विविध अवस्थांचे प्रतीक आहे. महाशिवरात्रीला ‘ओम नमः शिवाय’ किंवा ‘ॐ त्र्यंबकं यजामहे सुगंधी पुष्टीवर्धनम्, उर्वारुकमिव बंधनात मृत्यूर्मोक्षियमामृतात’ या मंत्राचा जप मनातील कोलाहल थांबवून आंतरिक शांतता निर्माण करतो. या प्रक्रियेत रुद्राक्षाचे महत्त्वही अनन्यसाधारण सांगितले गेले आहे. दूध, पाणी, मध आणि बेलपत्राच्या अर्पणाने केल्या जाणार्या पूजेत प्रत्येक वस्तूचे एक वेगळे महत्त्व आहे. बेलपत्र हे सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे प्रतीक मानले जाते, जे शिवाला अर्पण करून आपण त्रिगुणातीत होण्याचा प्रयत्न करतो. ‘ओम नमः शिवाय’ या पंचाक्षरी मंत्राचा जप केल्याने मनातील सात्विकता वाढते आणि सकारात्मक ऊर्जेचा संचार होतो.
महाशिवरात्रीचे एक वेगळेपण म्हणजे ती प्रकाशापेक्षा अंधाराचा स्वीकार करायला शिकवते. सामान्यतः अंधार म्हणजे भीती किंवा अज्ञान मानले जाते; पण शिवतत्त्वात अंधार म्हणजे अथांग शांतता आणि असीम शक्यतांचे उगमस्थान आहे. प्रकाश हा मर्यादित असतो. त्याला स्रोताची गरज असते; पण अंधार हा सर्वव्यापी आणि अनंत आहे. ज्याप्रमाणे रात्रीच्या आकाशात तार्यांपेक्षा त्यामधील मोकळी काळी पोकळी अधिक विशाल असते, तसेच शिवतत्त्व हे ‘जे नाही’ (शून्य) त्याचे प्रतीक आहे. या शून्यातूनच सृष्टीची निर्मिती होते आणि त्यातच ती विलीन होते. महाशिवरात्रीच्या रात्री आपण आपल्या अहंकाराचा आणि मर्यादांचा त्याग करून त्या विशाल पोकळीशी नाते जोडण्याचा प्रयत्न करतो. यंदा या काळात चंद्र आणि गुरू ग्रहांची स्थिती आध्यात्मिक प्रगतीसाठी अत्यंत अनुकूल राहणार असल्याचे ज्योतिषशास्त्रात सांगितले जाते. ही ग्रहांची स्थिती आत्मसाक्षात्कार आणि सांसारिक मोहपाशातून मुक्ती मिळवण्यासाठी सहायक ठरू शकते.
महाशिवरात्रीचा उपवास जागरणापुरता मर्यादित नसून ती स्वतःच्या आत डोकावून पाहण्याची संधी आहे. भगवान शिवाने मानवाला शरीर आणि मनाच्या मर्यादा ओलांडून अथांग चैतन्याकडे जाण्याचा मार्ग दाखवला. या पवित्र रात्री घेतलेला ध्यानाचा अनुभव आणि मौनात्मक शांतता आपल्याला आपल्यातील सुप्त शक्तींची जाणीव करून देणारी ठरते. या महाउत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये असलेली सामाजिक समरसता. महादेव हे देवाधिदेव म्हणून पूजले जातात. त्यांची पूजा करताना कोणत्याही जाती-धर्माचा किंवा सामाजिक स्तराचा अडसर नसतो. स्मशानात राहणारा, अंगाला भस्म फासणारा आणि कशाचाही मोह न बाळगणारा शिव हा सामान्यांचा देव मानला जातो. महाशिवरात्रीला मंदिरात एकत्र येणारे भाविक याच समानतेचा अनुभव घेतात. बाह्य भेदांपेक्षा आंतरिक शुद्धता इथे अधिक महत्त्वाची आहे. पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र आणि मानवी चेतना यांचा जवळचा संबंध असून, महाशिवरात्रीच्या रात्री होणारी ऊर्जेची हालचाल व्यक्तीची एकाग्रता वाढवण्यास सहायक ठरते. जे लोक नियमित ध्यान करतात, त्यांना या रात्री वैश्विक लहरींशी (कॉस्मिक व्हायब्रेशन्स) जोडून घेणे अधिक सोपे जाते. शिवाची अथांग करुणा आपल्याला अज्ञानाच्या अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारी एक महत्त्वाची पायरी ठरते.
महाशिवरात्री हा सण कोणत्याही एका विशिष्ट प्रांतापुरता मर्यादित नाही. काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत आणि गुजरातपासून आसामपर्यंत संपूर्ण भारतवर्ष या दिवशी शिवमय होऊन जाते. उत्तर भारतात कावड यात्रा काढली जाते, तर दक्षिण भारतात शिवालयम ओट्टमसारखे उपक्रम राबवले जातात. महाराष्ट्रातही घराघरांत आणि गडागडांवर शंकराच्या पिंडीचे पूजन केले जाते. ही विविधता भारताच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक एकतेचे दर्शन घडवते. भजन, कीर्तन आणि मंत्रोच्चाराने आसमंत दुमदुमून जातो आणि सबंध वातावरणात सकारात्मक ऊर्जेचा संचार होतो. ही रात्र आपल्याला चुकांची क्षमा मागण्याची, स्वतःला शुद्ध करण्याची आणि जीवनाच्या उच्च ध्येयाकडे वाटचाल करण्याची प्रेरणा देते. श्रद्धेचा हा महाकुंभ प्रत्येकाच्या आयुष्यात नवी उमेद आणि चैतन्य घेऊन येवो, हीच या निमित्ताने सदिच्छा!
