डॉ. मंगेश कश्यप
21व्या शतकातील युद्धांचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. पूर्वीच्या काळातील पारंपरिक लढायांच्या तुलनेत आजच्या युद्धांमध्ये अत्याधुनिक शस्त्रे, क्षेपणास्त्रे, ड्रोन, सायबर तंत्रज्ञान आणि मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा निर्माण करणारी स्फोटके वापरली जातात. या शस्त्रास्त्रांचा परिणाम केवळ रणांगणापुरता मर्यादित राहत नाही, तो पर्यावरण, हवामान आणि विशेषतः जलस्रोतांवरही दीर्घकालीन परिणाम घडवतो. त्यामुळे आधुनिक युद्धांचा विचार करताना जल पर्यावरणावर होणारा परिणाम हा महत्त्वाचा मुद्दा ठरतो.
सध्याच्या जागतिक तणावाच्या पार्श्वभूमीवर अनेक उदाहरणे पाहायला मिळतात. Russia-Ukraine War या संघर्षामध्ये मोठ्या प्रमाणावर क्षेपणास्त्रे, बॉम्ब आणि तोफखाना वापरण्यात आला. अशा स्फोटांमुळे केवळ इमारती किंवा लष्करी ठिकाणेच नष्ट होत नाहीत, तर माती, नद्या आणि भूजल यांवरही त्याचा परिणाम होतो. स्फोटकांमध्ये वापरले जाणारे धातू, रसायने आणि विषारी घटक जमिनीत मिसळून पुढे जलस्रोतांमध्ये प्रवेश करू शकतात. यामुळे भूजलाची गुणवत्ता खराब होण्याची शक्यता वाढते. मध्यपूर्वेतील संघर्षही पर्यावरणाच्या द़ृष्टीने गंभीर परिणाम घडवू शकतात. Israel-Iran conflict या व्यापक तणावाच्या पार्श्वभूमीवर समुद्री मार्ग, तेलसाठे आणि औद्योगिक केंद्रे धोक्यात येतात. युद्धकाळात तेल गळती, औद्योगिक अपघात किंवा सागरी प्रदूषण झाले, तर त्याचा परिणाम समुद्रातील जल परिसंस्था, मासेमारी आणि किनारी भागांतील लोकजीवनावर होऊ शकतो. पर्शियन आखातासारख्या भागात समुद्राचे पाणी आधीच पर्यावरणीय ताणाखाली आहे. युद्धामुळे हा ताण अधिक वाढण्याची शक्यता असते.
आधुनिक युद्धातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ऊर्जा वापर. मोठ्या प्रमाणावर क्षेपणास्त्रे, युद्ध विमाने, रणगाडे आणि नौदल यांचा वापर केला जातो. या सर्व यंत्रणांना प्रचंड प्रमाणात इंधन आणि ऊर्जा लागते. युद्धकाळात ऊर्जा वापर झपाट्याने वाढतो आणि त्यातून कार्बन उत्सर्जनही मोठ्या प्रमाणात होते. हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर हा मुद्दा अधिक महत्त्वाचा ठरतो. कारण, वातावरणातील बदलांचा परिणाम शेवटी जलचक्रावर होतो. पर्जन्यमानातील बदल, दुष्काळ आणि पूर यांसारख्या घटना वाढण्यामागे हवामान बदलाचा प्रभाव असतो. काही वेळा युद्धामुळे धरणे, औद्योगिक प्रकल्प किंवा अणुऊर्जा केंद्रेही धोक्यात येतात. अशा ठिकाणी स्फोट किंवा नुकसान झाल्यास त्याचा परिणाम आसपासच्या जलस्रोतांवर गंभीर स्वरूपात होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, औद्योगिक रसायने किंवा धातूंचे घटक नद्यांमध्ये मिसळल्यास त्या पाण्याचा वापर शेती किंवा पिण्यासाठी करणे धोकादायक ठरते. अशाप्रकारचे प्रदूषण दीर्घकाळ टिकते आणि त्याचे परिणाम अनेक पिढ्यांपर्यंत जाणवू शकतात.
युद्धाचा आणखी एक अप्रत्यक्ष परिणाम म्हणजे जल पायाभूत सुविधांचे नुकसान. पाणीपुरवठा यंत्रणा, जलशुद्धीकरण प्रकल्प, सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रे आणि सिंचन व्यवस्था यांचे नुकसान झाले, तर पाण्याचे व्यवस्थापन कठीण होते. परिणामी, नद्या आणि तलावांमध्ये सांडपाणी मिसळण्याची शक्यता वाढते आणि जल प्रदूषणाचा धोका वाढतो. या सर्व परिस्थितीचा सर्वाधिक परिणाम सामान्य नागरिकांवर होतो. स्वच्छ पाणी उपलब्ध नसल्यास आरोग्याच्या समस्या निर्माण होतात. दूषित पाणी पिण्यामुळे संसर्गजन्य रोग वाढू शकतात. ग्रामीण भागात शेतीसाठी आवश्यक पाणी मिळणे कठीण होते, तर शहरी भागात पाणीपुरवठा खंडित झाल्यामुळे दैनंदिन जीवन विस्कळीत होते. त्यामुळे युद्धाचा परिणाम केवळ सैनिकांपुरता मर्यादित राहत नाही. तो संपूर्ण समाजावर पडतो.
युद्ध, ऊर्जा वापर आणि जल पर्यावरण यांचा संबंध समजून घेणे आज अत्यंत आवश्यक आहे. कारण, पर्यावरणीय हानी ही अनेकदा युद्ध संपल्यानंतरही दीर्घकाळ टिकते. त्यामुळे भविष्यातील धोरणांमध्ये पर्यावरणीय संरक्षण आणि जलस्रोतांचे संवर्धन यांना अधिक महत्त्व दिले पाहिजे. शेवटी असे म्हणता येईल की, आधुनिक युद्धे केवळ मानवी जीवितहानी घडवत नाहीत, तर पृथ्वीच्या पर्यावरणावरही खोल जखमा करतात. जलस्रोत, नद्या, समुद्र आणि भूजल हे या संघर्षांचे निःशब्द साक्षीदार बनतात. त्यामुळे जागतिक शांततेबरोबरच पर्यावरणीय जबाबदारीची जाणीव निर्माण करणे ही आजची सर्वात मोठी गरज आहे. कारण, पाणी हे जीवनाचा आधार आहे आणि त्या आधाराचे संरक्षण करणे ही संपूर्ण मानवजातीची सामूहिक जबाबदारी आहे.
