ब्रिगेडियर हेमंत महाजन
सीमेपलीकडे चीनने गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर रस्ते, रेल्वे आणि हवाई तळांचे जाळे विणून जी एकतर्फी आघाडी मिळवण्याचा प्रयत्न केला होता, त्या आव्हानाला भारताने अत्यंत शांतपणे, नियोजनबद्ध पद्धतीने आणि स्वतःच्या पायाभूत सुविधा भक्कम करून उत्तर दिले आहे. लडाखच्या अतिउंच, गोठवणार्‍या पठारावर प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेपासून (एलएसी) अवघ्या २५ किलोमीटर अंतरावरील मुध-न्योमा तळावर भारतीय हवाई दलाच्या महाकाय ‘गजराज’ (इल्यूशिन-७६) विमानाचे झालेले यशस्वी अवतरण याचीच झलक दाखवून देणारे आहे.
लडाखच्या अतिउंच, दुर्गम आणि हाडे गोठवणार्‍या पठारावर नुकतीच घडलेली एक लष्करी घडामोड भारताच्या उत्तर सीमेवरील सामरिक संतुलनाला नवी दिशा देणारी ठरली आहे. प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेपासून अवघ्या २५ किलोमीटर अंतरावर वसलेल्या मुध-न्योमा या हवाई तळावर सोव्हिएत युगातील महाकाय ‘इल्यूशिन-७६’ म्हणजेच भारतीय हवाई दलात ‘गजराज’ म्हणून परिचित असणार्‍या अवजड वाहतूक विमानाचे यशस्वीरीत्या उतरणे हा आंतरराष्ट्रीय संरक्षण वर्तुळात अत्यंत गांभीर्याने अभ्यासला जाणारा विषय ठरला आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे १३ हजार ७०० फूट उंचीवर अशा प्रकारच्या महाकाय विमानाचे सुरक्षित अवतरण होणे ही जागतिक विमान वाहतुकीच्या इतिहासातील सर्वांत उंच स्थानावरील लँडिंग म्हणून महत्त्वाचे मानले जात असले, तरी फक्त विक्रमांची नोंद करणे हा संरक्षण दलांचा मुख्य हेतू कधीच नसतो. या ऐतिहासिक घटनेमागे लष्करी सिद्धता, भूप्रदेशीय राजकारण, सीमेवरील पायाभूत सुविधांचे आधुनिकीकरण आणि संभाव्य आक्रमकतेला रोखणारा लष्करी प्रत्यारोध अशा अनेक सामरिक पैलूंचा गुंतागुंतीचा पट आहे.
प्रसिद्ध जर्मन लष्करी विचारवंत कार्ल फॉन क्लाऊझविट्स यांनी युद्धशास्त्रात रसद आणि सैन्याची शीघ्र हालचाल या घटकांना निर्णायक महत्त्व दिले होते. ज्या राष्ट्राची संरक्षण रसद अत्यंत गतिमान, कार्यक्षम आणि लवचिक असते, त्या देशाला प्रत्यक्ष युद्धप्रसंगी तसेच युद्धाच्या पूर्वतयारीच्या काळातही नैसर्गिक आघाडी प्राप्त होते. लडाखसारख्या अत्यंत खडतर भौगोलिक रचनेमध्ये, जेथे ऑक्सिजनची कमतरता, उणे तापमानाचे आव्हान आणि विरळ हवेमुळे विमानांच्या इंजिन क्षमतेवर येणारा नैसर्गिक ताण असतो, अशा भागात हजारो चौरस किलोमीटरचे अंतर पार करून जड रणगाडे, चिलखती वाहने आणि तोफखाना वेळेत पोहोचवणे हे अत्यंत गुंतागुंतीचे आव्हान असते. न्योमा तळावर गजराज विमानाचे झालेले अवतरण भारताच्या याच सज्जतेचे आणि लष्करी पुरवठा साखळीतील गतिमानतेचे प्रत्यंतर घडवणारे आहे.
१९६२ च्या भारत-चीन संघर्षानंतर लडाखच्या या दुर्गम भागातील विमानतळ दशकांनुदशके वापराविना पडून होते. त्या काळात सीमेपर्यंत जाणार्‍या पक्क्या रस्त्यांचा आणि विमानतळांचा अभाव ही भारतीय लष्करापुढील मोठी मर्यादा मानली जात असे. प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेपर्यंत पोहोचण्यासाठी सैन्याला अत्यंत बिकट आणि खडतर मार्गांवरून कित्येक दिवस प्रवास करावा लागत होता; परंतु सप्टेंबर २००९ मध्ये भारतीय हवाई दलाने या तळाची क्षमता नव्याने ओळखून तो पुन्हा सक्रिय करण्याच्या दिशेने पहिले पाऊल टाकले. त्यानंतर गेल्या काही वर्षांत सीमेवरील सुरक्षा समीकरणांमध्ये जो मूलगामी बदल घडून आला, त्याचाच पुढचा टप्पा म्हणजे न्योमाचे संपूर्ण आधुनिक हवाई तळाच्या स्वरूपात झालेले रूपांतर होय. सुमारे २१८ कोटी रुपयांच्या तरतुदीतून विकसित करण्यात आलेली सुमारे २.७ किलोमीटर लांबीची आधुनिक धावपट्टी आता वाहतूक विमानाबरोबरच अत्याधुनिक लढाऊ विमानांच्या संचलनासाठीही पूर्णतः सज्ज झाली आहे.
या घडामोडीचा सामरिक संदर्भ २०२० मधील गलवान खोर्‍यातील संघर्षाशी जोडलेला आहे. पूर्व लडाखमध्ये दोन्ही देशांच्या फौजा आमनेसामने उभ्या ठाकल्यानंतर भारताने आपल्या उत्तर सीमेवरील धोरणात्मक भूमिकेत आमूलाग्र बदल घडवून आणला. आक्रमकतेला प्रत्युत्तर देण्यासाठी फक्त मुत्सद्देगिरीवर अवलंबून न राहता प्रत्यक्ष सीमेवर पायाभूत सुविधांची भक्कम तटबंदी उभारणे अनिवार्य असल्याचे त्या संघर्षाने स्पष्ट केले. त्या संकटकाळात भारतीय हवाई दलाने अत्यंत अल्प मुदतीत हजारो सैनिक, अवजड रणगाडे आणि शस्त्रास्त्रे लडाखच्या आघाडीवर उतरवून दाखवले होते. त्या अनुभवातून घेतलेल्या धड्यांनंतरच न्योमासारख्या मोक्याच्या तळांचे आधुनिकीकरण युद्धपातळीवर हाती घेण्यात आले. दौलत बेग ओल्डी किंवा फुकचे यांसारख्या इतर अत्यंत उंच तळांवर हवामान आणि धावपट्टीच्या मर्यादांमुळे एवढ्या मोठ्या आकाराची विमाने एकाच वेळी पूर्ण क्षमतेने उतरवणे नेहमीच शक्य नसते. अशा स्थितीत न्योमाचे पूर्ण कार्यक्षम होणे भारताच्या हवाई वाहतूक क्षमतेला नवे सामर्थ्य प्रदान करणारे आहे.
संभाव्य विरोधकाला आपल्या सामर्थ्याची इतकी स्पष्ट जाणीव असावी की, त्याने कोणत्याही साहसी कारवाईचा विचारही करू नये, असे ‘लष्करी प्रत्यारोधा’चे वर्णन केले जाते. न्योमा हे तळ पँगाँग त्सो सरोवराच्या दक्षिणेकडील तीरापासून आणि डेमचोकसारख्या अत्यंत संवेदनशील भागापासून अगदी हाकेच्या अंतरावर आहे. आतापर्यंत पूर्व लडाखमधील मोठ्या प्रमाणावरील लष्करी रसद आणि साधनसामग्री लेह किंवा थोईस यांसारख्या पारंपरिक तळांवर उतरवावी लागत असे. तेथून प्रत्यक्ष आघाडीच्या चौक्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी उंच घाट आणि आव्हानात्मक रस्ते पार करताना बराच वेळ खर्च होत असे. आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात कोणत्याही लष्करी आणीबाणीत पहिला प्रतिसाद किती तासांत दिला जातो, यावर संपूर्ण संरक्षणाची दिशा ठरते. न्योमामुळे हा अंतर, वेळेचा अडथळा पूर्णतः संपुष्टात आला आहे. आता देशाच्या कोणत्याही भागातून अवजड सामग्री आणि सैन्याची कुमक थेट सीमेच्या उंबरठ्यावर काही तासांत उतरवणे भारताला सहज शक्य झाले आहे.
या संपूर्ण प्रक्रियेमध्ये ‘गजराज’ म्हणजेच इल्यूशिन-७६ विमानाचे महत्त्व निर्विवाद आहे. १९८५ मध्ये भारतीय हवाई दलात दाखल झालेले हे चार इंजिनांचे महाकाय विमान भारतीय सैन्याचा भक्कम कणा राहिले आहे. दुर्गम भागात टी-७२ किंवा टी-९०सारखे मुख्य रणगाडे, बीएमपी चिलखती लढाऊ वाहने, तोफा, रडार यंत्रणा आणि शेकडो सशस्त्र सैनिक एकाच फेरीत वाहून नेण्याची या विमानाची अचाट क्षमता आहे. लडाखच्या विरळ हवेमध्ये अशा वजनदार विमानाचे नियंत्रण करणे, विशिष्ट गतीने धावपट्टीवर सुरक्षित स्पर्श करणे आणि अत्यंत कमी अंतरावर ते थांबवणे ही वैमानिकांच्या कौशल्याची आणि विमानाच्या अभियांत्रिकी रचनेची कठोर परीक्षा असते. भारतीय हवाई दलाच्या वैमानिकांनी ही परीक्षा निर्दोषपणे पार पाडून आपल्या व्यावसायिक गुणवत्तेची खात्री जगाला पटवून दिली आहे. युद्धशास्त्राच्या नियमानुसार आपल्याला शांतता हवी असेल, तर संरक्षण सामर्थ्य इतके अभेद्य असावे की, समोरच्या पक्षाला कुरापत काढण्याची संधीच मिळू नये. न्योमाच्या निमित्ताने भारताने नेमके हेच साध्य केले आहे. सीमेपलीकडे चीनने गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर रस्ते, रेल्वे आणि हवाई तळांचे जाळे विणून जी एकतर्फी आघाडी मिळवण्याचा प्रयत्न केला होता, त्या आव्हानाला भारताने अत्यंत शांतपणे, नियोजनबद्ध पद्धतीने आणि स्वतःच्या पायाभूत सुविधा भक्कम करून उत्तर दिले आहे.
मुध-न्योमा तळावरील गजराजाचे हे पाऊल भारताच्या सुरक्षा धोरणातील एका नव्या युगाचे प्रतीक आहे. भौगोलिक अडचणी किंवा साधनसामग्रीचा अभाव या कारणांमुळे सीमेचे रक्षण तडजोडीच्या पातळीवर होणार नाही, हा स्पष्ट संदेश यातून अधोरेखित होतो. देशाच्या सीमावर्ती भागाचा विकास, अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा कुशल वापर आणि सैन्याची सर्वंकष सज्जता यांचा हा एक आदर्श संगम आहे. एका बाजूला मुत्सद्देगिरीच्या पातळीवर चर्चांचे दरवाजे उघडे ठेवत असतानाच दुसर्‍या बाजूला प्रत्यक्ष जमिनीवर आणि आकाशात स्वतःची स्थिती अजिंक्य राखणे, हेच एका परिपक्व आणि जबाबदार महासत्तेचे लक्षण आहे.
लष्करी क्षमतेत लक्षणीयरीत्या वाढ
या नव्या विकासामुळे भारताची दीर्घकालीन लष्करी टिकाव धरण्याची क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. केवळ सैन्य तैनात करणे पुरेसे नसते, तर दीर्घकाळ चालणार्‍या संघर्षात किंवा अत्यंत प्रतिकूल हिवाळ्यात त्या सैन्याला आवश्यक असणारे इंधन, अन्नधान्य, वैद्यकीय सुविधा आणि शस्त्रास्त्रांचा अखंड ओघ चालू ठेवणे ही खरी कसोटी असते. लडाखमधील कडक हिवाळ्यात बहुतांश रस्ते बर्फवृष्टीमुळे बंद होतात, तेव्हा हवाई मार्ग हाच एकमेव जीवनमार्ग उरतो. अशा काळात न्योमासारखा पूर्ण क्षमतेने विकसित झालेला तळ संपूर्ण पूर्व लडाखच्या आघाडीला अहोरात्र जिवंत ठेवण्याचे काम करू शकतो. यामुळे आघाडीवरील जवानांचे मनोबल द्विगुणित होते. कारण, संकटाच्या वेळी संपूर्ण राष्ट्र आणि अत्याधुनिक संरक्षण यंत्रणा काही मिनिटांच्या अंतरावर आपल्या पाठीशी उभी आहे, हा विश्वास सैन्यासाठी अत्यंत मोलाचा ठरतो.