डॉ. मंगेश कश्यप
खरे तर जगामध्ये प्रत्येकाला पुरेल एवढे पाणी उपलब्ध आहे; परंतु मानवी हव्यासामुळे या शाश्वत पाण्याच्या नैसर्गिक वितरण व्यवस्थेत आपण बाधा आणलेली आहे आणि ही बाधा बाजूला केल्याशिवाय शाश्वत असं नैसर्गिक जलस्रोतांचे निसर्गाकडूनच करून घेतलं जाणार नियमन अशक्य आहे. म्हणून, हवामान बदल याला पूरक अशी आपली भविष्यातील पाण्यासंदर्भातील ध्येयधोरणे असायला पाहिजेत.
हवामान बदलाचे परिणाम बर्फ आणि बर्फाच्या गतिशीलतेतील बदलांसह बदलत्या जलशास्त्रीय परिस्थितीद्वारे जाणवतात. या हवामान बदलाचा थेट परिणाम तीन प्रकारे होऊ शकतो. त्यात सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मुलांच्या आरोग्यावर वय वर्ष शून्य ते पंधरा, संसर्गजन्य रोगांचे स्वरूप बदलणे व त्याचा प्रसार झपाट्याने होणे, अधिक अन्न असुरक्षितता त्याचबरोबर पाणी आणि स्वच्छतेला धोका निर्माण होणे. हवामान बदलामुळे दुष्काळग्रस्त प्रदेशांची संख्या वाढेल आणि पाणी तणावग्रस्त अथवा टंचाईग्रस्त प्रदेशांमध्ये वाढ होईल, असा अंदाज आहे.
2050 पर्यंत पुराचा धोका असलेल्या लोकांची संख्या 1.2 बिलियनच्या सध्याच्या पातळीवरून 1.6 अब्जपर्यंत वाढेल. 2010 च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून 1.9 अब्ज लोक किंवा जागतिक लोकसंख्येच्या 27 टक्के संभाव्य गंभीर पाणीटंचाई असलेल्या भागात राहत होते. 2050 मध्ये ही संख्या 2.7 ते 3.2 अब्ज लोकांपर्यंत वाढेल. जगातील पाचव्या भागापैकी एकाने अलीकडेच त्याच्या पृष्ठभागाच्या जलक्षेत्रात जलद वाढ अनुभवली आहे. जे पूर, जलाशयांमध्ये वाढ आणि नव्याने बुडालेल्या जमिनीचे संकेत आहेत किंवा पृष्ठभागाच्या पाण्याच्या क्षेत्रात झपाट्याने घट होणे, हे तलाव, जलाशय, आर्द्र भूमी, पुराचे मैदान आणि पाणवठे कोरडे असल्याचे दर्शवते.
सर्व जगातच तपमानवाढीमुळे एक मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. वाढते तापमान आणि त्याचा अचूक अंदाज येत नसल्याकारणाने आपल्याकडे पावसाची उपलब्धता आणि एकंदरीतच पाऊसमान हे प्रभावित होत आहे. त्याचबरोबर जलस्रोतांविषयी अजूनही सजगता आणि संवेदनशीलता नसल्यामुळे हिम वर्षाव, नदीचे प्रवाह, भूजल त्याचबरोबर इतरही नैसर्गिक स्रोत यांच्या पाण्याची गुणवत्ता अजून खराब होईल. कमी आर्थिक उत्पन्न असलेले देश, समुदाय, कमी उपसा असलेले जलसमृद्ध जलस्रोत जे आधीच पाणीपुरवठ्यासाठी कोणत्याही देशासाठी सर्वात सुरक्षित आहेत ते जास्त प्रभावित होण्याची शक्यता आहे. आणखी पूर आणि तीव्र दुष्काळ याचा सामनाही आपल्याला करावा लागत आहे. पाण्याच्या उपलब्धतेअभावी हवामान बदलाचा आरोग्य आणि अन्नसुरक्षेवरही परिणाम होतो आहे आणि त्यामुळे मोठ्या प्रमाणामध्ये निर्वासितांची अथवा निर्वासितांचे प्रश्न निर्माण होऊन राजकीय अस्थिरता ही जगभरात निर्माण झाली आहे. जगभरात पाण्याच्या वापरासंदर्भातील मानसिकता आणि काही निरीक्षणे आपल्याला पाण्याच्या वापराबद्दल जागरूक राहण्याची आठवण करून देऊ शकतात. माझ्या विविध देशांतील प्रवासात तिथे केलेल्या निरीक्षणाने आणि पाण्याशी संबंधित संस्थांमधून जाणून घेतलेल्या काही बाबी आपल्याला विस्मयचकित करतात. त्यापैकी काही निरीक्षणे ‘पुढारी’च्या वाचकांसाठी इथे देत आहे.
पाणी आणि ग्रह
1) धूमकेतू आणि लघुग्रहांनी पृथ्वीचे सर्व पाणी पुरवले आहे. आपल्या रोजच्या जीवनातील प्यायचे पाणी; 4 अब्ज वर्षांपूर्वी ‘लेट हेवी बॉम्बर्डमेंट’ म्हणून ओळखल्या जाणार्या काळात निर्माण झाले आहे.
2) पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा 70.9 टक्के भाग पाण्याने व्यापलेला आहे. जगातील 7.97 टक्के पाणी महासागरात आहे; 2.5 टक्के दुर्गम गोडे पाणी आहे (हिमनद्यांमध्ये बंद, भूमिगत इ.) आणि फक्त 0.5 टक्के गोडे पाणी आपल्यासाठी उपलब्ध आहे.
3) युनायटेड स्टेटस्च्या सर्व तलाव, नाले आणि नद्यांपेक्षा 20 ते 30 पट अधिक भूजल उपलब्ध आहे. परंतु, त्याच्या नैसर्गिक नियमन प्रशासनाच्या मार्गात मानवाने अनंत अडथळे निर्माण केल्यामुळे त्यातील अत्यंत थोडेच पाणी आपणास उपलब्ध होते.
4) जर संपूर्ण जगाचे पाणी चार लिटर कंटेनरमध्ये क्रॅम केले जाऊ शकते, तर आपल्यासाठी उपलब्ध गोड्या पाण्याचे प्रमाण एका चमचापेक्षा कमी असेल.
5) अंटार्क्टिकामध्ये बर्फाच्या चादरीच्या रूपात जगातील गोड्या पाण्याचा पुरवठा 90 टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे.
6) पाणी पृथ्वीचे तापमान नियंत्रित करते.
7) आज पृथ्वीवरील पाण्याचे प्रमाण लक्षावधी वर्षांपूर्वी जेवढे होते तेवढेच आहे.
8) आपल्या सर्व नद्यांच्या एकत्रित पाण्यापेक्षा वातावरणात जास्त पाणी आहे.
9) जर आपल्या पृथ्वीच्या वातावरणातील सर्व पाण्याची वाफ एकाच वेळी पाण्यात रूपांतरित झाली आणि समानरीतीने पसरली, तर सुमारे एक इंच पाणी संपूर्ण जगाला व्यापेल.
10) पाण्याचा रेणू समुद्रात अठ्ठ्याण्णव वर्षे, बर्फ म्हणून वीस महिने, नद्या आणि
तलावांमध्ये दोन आठवडे आणि संपूर्ण शतकात वातावरणात एका आठवड्यापेक्षा कमी वेळ घालवतो. डायनासोर बहुधा जे पाणी प्यायले आणि तुम्ही आता जे पाणी पीत आहात ते निघून गेले!
