नीती मेहेंदळे
महाड तालुक्यात गांधारपाले ही बौद्ध लेणी आहेत. ही लेणी कोकणातील व्यापक लेण्यांच्या परंपरेचा एक भाग आहेत. या स्थळाचे ऐतिहासिक महत्त्व मौर्योत्तर काळात हीनयान बौद्ध धर्माचा झालेला जलद विस्तार, सातवाहनांच्या काळातील राजकीय स्थिरता आणि सह्याद्रीच्या टेकड्यांमधील योग्य खडकांची उपलब्धता यांच्याशी जोडलेले आहे.
रायगड जिल्ह्यातील महाड शहराचा इतिहास अत्यंत वैभवशाली असून तो सातव्या शतकापर्यंत मागे जातो. सावित्री, गांधारी आणि काळ या नद्यांच्या तीरावर वसलेल्या महाड तालुक्यात गांधारी नदीच्या काठावर सातव्या शतकातील गांधारपाले ही बौद्ध लेणी आहेत. 'महाड' हे नाव 'महाहट्ट' या प्राकृत शब्दावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ 'मोठी बाजारपेठ' किंवा 'मोठे शहर' असा होतो. रायगड जिल्ह्यात महाडजवळ कोळ, गांधारपाले आणि मोहोप्रे हे ३ लेणीसमूह आहेत. त्यापैकी गांधारपाले हा सर्वात मोठा. मुंबई-गोवा महामार्गावर महाडजवळ सावित्री आणि गांधारी नद्यांच्या संगमावर गांधारपाले नावाचं लहानसं गाव लेण्यांच्या पायथ्याशी आहे. या गावाजवळील एका टेकडीवर लेणी वसलेली आहेत. येथून महामार्गाचे दृश्य दिसते. त्यांना 'पाले लेणी' किंवा 'महाड लेणी' असेही संबोधतात. ही लेणी कोकणातील व्यापक लेण्यांच्या परंपरेचा एक भाग आहेत. या स्थळाचे ऐतिहासिक महत्त्व मौर्योत्तर काळात हीनयान बौद्ध धर्माचा झालेला जलद विस्तार, सातवाहनांच्या काळातील राजकीय स्थिरता आणि सह्याद्रीच्या टेकड्यांमधील योग्य खडकांची उपलब्धता या गोष्टींशी जोडलेले आहे. ही पूर्वाभिमुख लेणी पायथ्यापासून सुमारे २०० मीटर उंचीवर, वायव्य दिशेला पसरलेल्या डोंगरावर स्थित आहेत. वर्षावासात किनारपट्टीच्या मार्गावरून प्रवास करणाऱ्या व्यापाऱ्यांसाठी ही लेणी विश्रांतीची ठिकाणे आणि विहार म्हणून उपयुक्त ठरली असावीत. या संदर्भावरून बौद्ध संस्थांच्या टिकून राहण्यात व्यापाराची भूमिका किती महत्त्वाची होती, हे अधोरेखित होते. कारण, सातवाहन राजवटीच्या अस्तानंतर त्रैकुटक किंवा इतर सुरुवातीच्या प्रादेशिक सत्तांच्या प्रभावाखाली स्थानिक राज्यकर्ते आणि व्यापाऱ्यांनी या संस्थांना आर्थिक आधार दिला असावा.
गांधारपाले लेण्यांची निर्मिती इसवी सनाच्या पहिल्या आणि दुसऱ्या शतकात झाली म्हणजेच मौर्य साम्राज्याच्या काळात निर्मिली गेली असावी असे मानले जाते. इसवी सन पूर्व २६८ ते २३२ या काळात राज्य करणाऱ्या मौर्य सम्राट अशोकाने बौद्ध धर्म आणि त्यातील मठांच्या प्रणालीला (संघव्यवस्थेला) राजाश्रय दिला होता. म्हणजे पश्चिम किनारपट्टीवरील बौद्ध मठांच्या या समूहाचा विकास इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून पुढे झाला. सम्राट अशोकाने इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकात केलेल्या धर्मप्रसारामुळे हीनयान बौद्ध धर्माचा जो प्रसार झाला, त्याचे प्रतिबिंब या लेण्यांच्या निर्मितीत दिसून येते. या लेण्यांची मूळ निर्मिती ख्रिस्तपूर्व पहिल्या शतकात झाली असली, तरी सध्या अस्तित्वात असलेल्या कोरलेल्या कक्षांपैकी बहुतेक सर्व कक्ष इसवी सन १५० ते ३०० या काळात निर्माण केले गेले.
भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI) विभागाने या लेण्यांना १ ते ३० असे क्रमांक दिले आहेत आणि पहिल्या लेण्यापासून सुरुवात करून सर्व लेणी व्यवस्थित पाहता येतात. तीन स्तरांवर कोरलेल्या या समूहात एकूण ३० लेण्यांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये ३ चैत्यगृहे, १९ विहार आणि अनेक पाण्याच्या टाक्या आहेत, काही अपूर्ण लेणीही आहेत.
पहिले लेणे चैत्यगृह आणि विहार अशा दोन्ही प्रकारांचे मिश्रण असून त्याला सात कमानी आहेत. दर्शनी भागातील सहा स्तंभांपैकी एक पूर्णपणे कोरलेला आहे, तर इतर अर्धवट कोरलेले आहेत. लेण्यासमोर एक अंगण असून मुख्य सभागृह आणि स्तंभ यांच्या दरम्यान ओसरी (व्हरांडा) आहे. सभागृहाला तीन दरवाजे आणि दोन खिडक्या आहेत. सभागृहाच्या समोरील भिंतीवर मध्यभागी गर्भगृह आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना विहार आहेत. सभागृहाला चारही बाजूंनी प्रवेशद्वार किंवा मोकळी जागा आहे. गर्भगृहाच्या आत सिंहासनावर बसलेल्या बुद्धांची कोरलेली मूर्ती आहे. मूर्तीच्या खाली धम्मचक्र आणि हरणांची शिल्पे आहेत, तर वरच्या बाजूला छत्र धारण केलेली आकृती आणि उडणारे यक्ष कोरलेले आहेत. मागील बाजूस बसलेल्या आकृतीची रूपरेषा असून, तिच्या दोन्ही बाजूंना वज्रपाणी आणि पद्मपाणी यांची अस्पष्ट शिल्पे आहेत. या ठिकाणी मूळतः हीनयान काळातील स्तूप असावा आणि नंतर त्याचे महायान शैलीतील शिल्पात रूपांतर केले असावे, असे मानले जाते. या लेण्यासमोर पाण्याच्या तीन टाक्या आहेत.
सातव्या लेण्याचा दर्शनी भाग कोसळलेला आहे आणि त्यात ओसरी व विहार अशी रचना आहे. हे लेणे त्याच्या मध्यवर्ती सभागृहामुळे वैशिष्ट्यपूर्ण ठरते. या सभागृहात एक उंच स्तूप आहे, जो या लेण्याचे 'चैत्य' किंवा प्रार्थनागृह म्हणून असलेले स्वरूप अधोरेखित करतो.
आठव्या लेण्यामध्ये चैत्यगृह आणि विहार अशी रचना आढळते. याच्या दर्शनी भागात दोन तुटलेले स्तंभ आणि नक्षीकाम असलेले दोन चौरस अर्ध-स्तंभ आहेत; तुटलेल्या स्तंभशीर्ष आणि हर्मिका अजूनही शिल्लक आहेत. आतल्या बाजूला दोन्ही बाजूंना प्रत्येकी तीन विहार आहेत. जरी मध्यवर्ती स्तूप नष्ट झाला असला, तरी त्याचा गोलाकार पाया आणि हर्मिका अजूनही दिसतात. लेण्याच्या उजव्या भिंतीवर ब्राह्मी आणि प्राकृत लिपीतील शिलालेख (ज्याच्या अक्षरवटिकेवरून अंदाजे इसवी सन १३० अशी केली जाते.) आहे, ज्यामध्ये कुमार कण्भोज विष्णुपालित यांनी त्यांनी इसवी सन १३० च्या सुमारास राहण्याची लेणी, चैत्यगृहे, आठ ओसऱ्या, पाण्याच्या टाक्या आणि मार्ग यांच्यासाठी दिलेल्या देणगीची नोंद आहे. हे राजकुमार कदाचित महाड (महाहट्ट) किंवा पालेपट्टण (पाले) भागात राज्य करणाऱ्या स्थानिक राजघराण्यातील सदस्य होते आणि यावरून त्या काळात स्थानिक राजाश्रयाखाली सक्रिय बांधकाम सुरू असल्याचे दिसून येते. या लेण्यांमधील चैत्यगृह सर्वात मोठे असून, त्याच्या कमानीदार छतावर लाकडी तुळईंची प्रतिकृती कोरलेली आहे आणि मागील बाजूस एक उंच पाषाण स्तूप आहे.
पंधराव्या लेण्याच्या कोपऱ्यात एक लहान स्तूप कोरलेला आहे, ज्याला गोलाकार वेदिका पट्टी आणि छताला टेकलेली हर्मिका आहे.
एकविसाव्या लेण्यामध्ये एक चैत्यगृह आहे, ज्यातील स्तुपावर वेदिका आणि हर्मिका कोरलेली आहे. उजव्या बाजूच्या सभागृहात अनुयायांसह बसलेल्या बुद्धाची मूर्ती आहे आणि तिच्या वरच्या भागात विद्याधराचे शिल्प आहे. या शिल्पाच्या वरच्या भागात मकर तोरण आहे. हे शिल्प ५-६ व्या शतकातील महायान काळातील असावे. हे लेणे शिल्पशास्त्राच्या दृष्टीने उत्तम उदाहरण आहे. यात परिचारकांसह बुद्धांची बसलेल्या स्थितीतील तपशीलवार मूर्ती आहे, तसेच स्तंभांवर केलेली नक्षीदार कोरीव काम त्या काळातील प्रगत शिल्पशैली दर्शवते. नंतरच्या काळात विशेषतः इसवी सनाच्या पाचव्या किंवा सहाव्या शतकात बाविसाव्या लेण्यामध्ये महायान बौद्ध शैलीतील प्रतिमा (उदा. परिवारासह बसलेल्या बुद्धाची मूर्ती) कोरण्यात आल्या. यामुळे या स्थळाचा वापर सातवाहनोत्तर काळातही सुरू राहिल्याचे स्पष्ट होते.
सत्ताविसाव्या लेण्याची रचनाही ओसरी, सभागृह आणि विहार अशी आहे. दर्शनी भागावर भौमितिक नक्षीकाम असलेले चार अष्टकोनी आणि चौरस खांब आहेत. ओसरीच्या उजव्या भिंतीवर हर्मिका आणि वेदिका असलेला गोलाकार स्तूप कोरलेला आहे. या वेदिकेवर खांब आणि छत्री आहे. सभागृहात एक दरवाजा आणि दोन खिडक्या आहेत. या लेण्याच्या बाहेरील ओसरीवरील शिलालेखात 'सेठ संघरक्षित' आणि त्यांची पत्नी 'वादसिरी' (किंवा त्यांच्याशी संबंधित व्यक्ती) यांनी बुद्धपूजेसाठी जमीन आणि लेणी (तसेच कदाचित चैत्य) दान केल्याची नोंद आहे. यावरून व्यापारी आणि उच्चभ्रू वर्गाकडून मिळणाऱ्या पाठिंब्याचे दर्शन घडते. या शिलालेखात स्थानिक सावकार आणि व्यापाऱ्यांनी तेथील बौद्ध संघाला दिलेल्या देणग्यांची नोंद आहे. यावरून असे दिसून येते की, कोकणातील बंदरांपासून दक्षिणेकडे जाणाऱ्या सागरी व्यापार मार्गांवरील व्यापारी समुदायांकडून या मठाला आर्थिक आधार मिळत असे.
या संपूर्ण परिसरात रचनांच्या तळाशी कमळ आणि हत्ती यांसारखी चिन्हे वारंवार आढळतात, जी बौद्ध कलेमध्ये पवित्रता आणि संरक्षणाचे प्रतीक मानली जातात. त्याचबरोबर अनेक अपूर्ण लेण्यांवरून त्या काळातील खोदकाम पद्धतींची (जसे की वरून खाली या क्रमाने खडक तोडणे आणि छिन्नीच्या खुणा) माहिती मिळते. येथील शैलीविषयक वैशिष्ट्ये कोकणातील इतर सुरुवातीच्या लेण्यांशी मिळतीजुळती असून, त्यातून शैल वास्तुकला आणि उपासना पद्धतींमधील उत्क्रांतीचे टप्पे स्पष्ट होतात. ही लेणी ही ख्रिस्तपूर्व आणि ख्रिस्तोत्तर काळाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये हीनयान बौद्ध भिक्षूंची महत्त्वाची केंद्रे होती. साधारणपणे ख्रिस्तपूर्व १०० ते ख्रिस्तोत्तर ५० या काळातील या लेण्यांमध्ये बुद्धांच्या मानवाकृती मूर्तींऐवजी स्तूप आणि प्रतीकात्मक नक्षीकामाद्वारे 'अमूर्त' (aniconic) उपासनेवर भर दिला गेला आहे. हे वैशिष्ट्य सुरुवातीच्या बौद्ध कलेतील प्रतीकात्मक सादरीकरणाकडून मूर्तिकलेकडे होणाऱ्या संक्रमणाचे निदर्शक आहे. गांधारपाले लेण्यांमधील शिलालेख प्रामुख्याने प्राकृत भाषेतील आणि ब्राह्मी लिपीतील आहेत. हे शिलालेख मुंबई-गोवा महामार्गावरील व्यापारमार्गांची भूमिका अधोरेखित करतात. कान्हेरी आणि कार्ला यांसारख्या जवळच्या ठिकाणांशी केलेल्या तुलनात्मक अभ्यासातून असे दिसून येते की, तेथेही आश्रयदात्यांची अशीच रचना होती, जिथे स्थानिक उच्चभ्रू वर्गाने धार्मिक पुण्य मिळवण्यासाठी लेण्यांच्या निर्मितीस व विकासास पाठिंबा दिला होता. तसेच या शिलालेखांद्वारे सातवाहन काळातील या प्रदेशाच्या आर्थिक समृद्धीची माहिती मिळते.
