रशिद किडवई, ज्येष्ठ राजकीय विश्लेषक, नवी दिल्ली
काँग्रेस आपल्या जुन्या चुकांमधून कोणताही धडा घ्यायला तयार नाही, यावर विधानसभा निवडणुकीच्या निकालांनी पुन्हा एकदा शिक्कामोर्तब केले आहे. भाजपने प्रस्थापित केलेल्या हिंदुत्वाच्या नॅरेटिव्हला आव्हान देण्यासाठी केवळ निवडणुका लढवून चालणार नाही, तर एक ठाम वैचारिक भूमिका आणि मजबूत संघटनात्मक बांधणीची काँग्रेसला गरज आहे. या दोन्हीचा अभाव सध्या काँग्रेसकडे आहे.
नुकत्याच पार पडलेल्या पाच राज्यांच्या विधानसभा निवडणुकांचे निकाल काँग्रेसच्या संघटनात्मक मर्यादा आणि राजकीय रणनीतीमधील त्रुटी चव्हाट्यावर आणणारे ठरले आहेत. केरळमध्ये डाव्या आघाडीच्या विरोधात दहा वर्षांपासून असलेली सत्ताविरोधी लाट काँग्रेसप्रणीत संयुक्त लोकशाही आघाडीला विजयाकडे घेऊन जाईल असे संकेत आधीच मिळत होते; पण उर्वरित राज्यांनी काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील इंडिया आघाडीला मोठा धक्का दिला आहे. काँग्रेस आपल्या जुन्या चुकांमधून कोणताही धडा घ्यायला तयार नाही आणि नवीन आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी लागणारी कल्पकता किंवा धाडस त्यांच्याकडे उरलेले नाही, यावर या निकालांनी पुन्हा एकदा शिक्कामोर्तब केले आहे. हे निकाल केवळ काँग्रेसपुरते मर्यादित नसून, संपूर्ण विरोधी पक्षांच्या इंडिया ब्लॉकसाठी एक मोठा तडाखा आहे. यातून सावरणे त्यांच्यासाठी आगामी काळात कठीण जाणार आहे.
पश्चिम बंगालमध्ये काँग्रेसची कामगिरी सुधारण्यासाठी बरीचशी संधी होती; पण राहुल गांधी यांनी ममता बॅनर्जी यांच्यावर केलेला हल्ला इंडिया आघाडीसाठी आत्मघातकी ठरला. निवडणुकांच्या दुसर्या टप्प्यात राहुल गांधींनी ज्या प्रकारे थेट ममता बॅनर्जींवर टीका केली, त्यामुळे भाजपविरोधी मतांचे मोठ्या प्रमाणावर विभाजन झाले आणि त्याचा थेट फायदा भारतीय जनता पक्षाला मिळाला. ममता बॅनर्जी यांच्या पराभवाचे श्रेय भाजपच्या सुनियोजित निवडणूक व्यवस्थापनाला दिले जात असले, तरी काँग्रेसच्या रणनीतीने त्या पराभवाचा विस्तार अधिक मोठा केला हे वास्तव आहे. बंगालमधील काँग्रेसच्या भूमिकेमुळे इंडिया आघाडीच्या ऐक्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले आहे. दोन वर्षांपूर्वी लोकसभेच्या वेळी या आघाडीने जी विश्वासार्हता निर्माण केली होती, ती आता पुन्हा शून्यावर येऊन ठेपली आहे, असे चित्र निर्माण झाले आहे. भाजपच्या हिंदुत्वाच्या अजेंड्याला रोखण्यासाठी कोणतीही प्रभावी रणनीती सध्या कोणत्याही विरोधी पक्षाकडे दिसून येत नाही, ही चिंतेची बाब आहे.
तामिळनाडूमध्ये तर काँग्रेस नेतृत्वाची रणनीती पूर्णपणे फसल्याचे दिसून आले. सत्ताधारी द्रमुकच्या विरोधात वाढत असलेल्या सत्ताविरोधी लाटेचा अंदाज घेण्यात काँग्रेसचे हायकमांड पूर्णपणे अपयशी ठरले. राज्यातील जनमताचा कल पाहता अभिनेते विजय यांच्या तमिळगा वेत्री कझगम अर्थात टीव्हीके या नवीन पक्षासोबत युती करण्याची मोठी संधी काँग्रेसकडे होती. विजय यांचे वडील एसए चंद्रशेखर यांनी वर्षाच्या सुरुवातीलाच तसा प्रस्तावही दिला होता. काँग्रेसचे तरुण नेते प्रवीण चक्रवर्ती, जोती मणी आणि मणिकम टागोर हे जुने मतभेद सोडून टीव्हीकेसोबत जाण्यासाठी आग्रही होते; मात्र पी. चिदंबरम यांच्यासारख्या दिग्गज नेत्यांच्या सल्ल्याला प्राधान्य देऊन राहुल गांधींनी नवीन मित्र निवडण्याचे धाडस दाखवले नाही. आता निकालानंतर टीव्हीके हा 108 जागांसह सर्वात मोठा पक्ष म्हणून समोर आल्यावर काँग्रेसला आपली चूक उमजली असून, त्यांनी सत्तेसाठी द्रमुकची साथ सोडून विजय यांना पाठिंबा देण्याचा निर्णय घेतला आहे; पण ही उपरती निवडणूकपूर्व झाली असती, तर चित्र वेगळे राहिले असते.
आसामची परिस्थिती तर त्याहून अधिक बिकट आहे. तिथे मुख्यमंत्री हिमंत बिस्वा सरमा यांच्या प्रखर हिंदुत्वाचा मुकाबला करणे काँग्रेससाठी आधीच सोपे नव्हते; पण तिथे पक्षाने स्वतःच्या पायावर दगड पाडून घेतला. भाजपशी लढण्याऐवजी काँग्रेसचे राज्यातील ज्येष्ठ नेते आपापसातच भांडत राहिले. निवडणूक प्रचाराच्या काळात राज्य प्रभारी भंवर जितेंद्र सिंह आणि प्रदेशाध्यक्ष गौरव गोगोई यांच्यात संवाद पूर्णपणे तुटला होता. या समन्वयाच्या अभावामुळे कार्यकर्त्यांचे मनोबल खचले आणि केंद्रीय नेतृत्वानेही वेळीच लक्ष न दिल्याने तिथे पराभव स्वीकारावा लागला. जणू हायकमांडने आधीच हार मानून तिथे पक्षाला नियतीच्या स्वाधीन सोडून दिले होते की काय, असे वाटत होते.
केरळमध्ये काँग्रेसप्रणीत आघाडीला यश मिळाले असले, तरी हा केवळ सत्ताविरोधी लाटेचा परिणाम नसून तो डाव्या आघाडीने जनतेचा विश्वास गमावल्यामुळे मिळालेला एक नैतिक धडा आहे; मात्र या एका यशामुळे काँग्रेसला आलेली मरगळ झटकता येईल का, हा मोठा प्रश्न आहे. काँग्रेसची सध्याची अवस्था अशी झाली आहे की, ते ना जुन्या मित्रांना सांभाळू शकत आहेत, ना नवीन मित्रांशी वेळेत तडजोड करू शकत आहेत. देशात सध्या भाजपने निर्माण केलेले वर्चस्व आणि प्रस्थापित केलेले हिंदुत्वाचे नवीन नॅरेटिव्ह यांना आव्हान देण्यासाठी केवळ निवडणुका लढवून चालणार नाही, तर एक ठाम वैचारिक भूमिका आणि मजबूत संघटनात्मक बांधणीची गरज आहे. काँग्रेसकडे सध्या या दोन्ही गोष्टींचा अभाव जाणवत आहे.
आगामी काळात उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड आणि पंजाब यांसारख्या महत्त्वाच्या राज्यांमध्ये निवडणुका होणार आहेत. उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंडमध्ये भाजपने आपल्या हिंदुत्वाच्या कार्डचा यशस्वी प्रयोग केला असून, तिथे ते अधिक आक्रमकपणे निवडणुकीला सामोरे जातील. अशा स्थितीत खचलेल्या मनोबलासह काँग्रेस आणि त्यांचे मित्रपक्ष भाजपच्या अवाढव्य निवडणूक यंत्रणेचा मुकाबला कसा करणार, हा यक्षप्रश्न आहे. पराभवानंतर आत्मचिंतन करण्याऐवजी काँग्रेसचे नेते एकमेकांवर जबाबदारी ढकलण्यात मग्न आहेत. पक्षामध्ये तरुण नेतृत्वाला संधी देण्याऐवजी जुन्या आणि दिग्गज नेत्यांच्या सल्ल्यालाच अजूनही महत्त्व दिले जात आहे, ज्यामुळे संघटनेत नवीन चैतन्य निर्माण होत नाही.
काँग्रेसला पुनरुज्जीवन हवे असेल, तर त्यांना आपल्या रणनीतीत आमूलाग्र बदल करणे आवश्यक आहे. निव्वळ भाजपला विरोध करणे ही रणनीती असू शकत नाही, तर जनतेसमोर स्वतःचा एक पर्यायी कार्यक्रम ठेवणे गरजेचे आहे. प्रादेशिक पक्षांशी युती करताना काँग्रेसने आपली भूमिका स्पष्ट ठेवायला हवी. कधी ममता बॅनर्जींवर टीका करायची, तर कधी त्यांच्याशी युतीचे स्वप्न पाहायचे, या गोंधळलेल्या भूमिकेमुळे मतदारांमध्ये नकारात्मक संदेश जातो. तामिळनाडूमध्ये निवडणुका संपल्यावर द्रमुकला सोडून टीव्हीकेला पाठिंबा देण्याने काँग्रेसची प्रतिमा एक विश्वासार्ह मित्र म्हणून मलिन होण्याची शक्यता आहे.
थोडक्यात सांगायचे, तर काँग्रेस आणि इंडिया आघाडी सध्या एका अशा वळणावर उभी आहे जिथे एक छोटीशी चूकही त्यांच्या भविष्यासाठी घातक ठरू शकते. निवडणुकांचे निकाल हे केवळ मतांची आकडेवारी म्हणून पाहून चालत नाही. तो जनतेने दिलेला एक संदेश असतो. काँग्रेसला या संदेशाचे आकलनच झाले नाही, तर आगामी काळात त्यांची स्थिती अधिक बिकट होईल. देशातील लोकशाही प्रबळ राहण्यासाठी एक सक्षम विरोधी पक्ष असणे गरजेचे आहे; मात्र काँग्रेस सध्या स्वतःच्याच रणनीतीमध्ये अडकलेली दिसत आहे. त्यांना आपल्या संघटनात्मक उणिवा दूर करून आणि ईगो बाजूला ठेवून नवीन राजकीय वास्तवाचा स्वीकार करावा लागेल, अन्यथा आगामी वर्षांतील निवडणुकांमध्येही त्यांना नामुष्कीजनक पराभवाला सामोरे जावे लागू शकते. भाजपचे नियोजन आणि त्यांची निवडणूक जिंकण्याची जिद्द पाहता काँग्रेसला जोखीम पत्करून नवीन नेतृत्व आणि नवीन विचार मांडण्याचे धैर्य दाखवावे लागेल.
थोडक्यात सांगायचे, तर काँग्रेस आणि इंडिया आघाडी सध्या एका अशा वळणावर उभी आहे जिथे एक छोटीशी चूकही त्यांच्या भविष्यासाठी घातक ठरू शकते. निवडणुकांचे निकाल हे केवळ मतांची आकडेवारी म्हणून पाहून चालत नाही. तो जनतेने दिलेला एक संदेश असतो. काँग्रेसला या संदेशाचे आकलनच झाले नाही, तर आगामी काळात त्यांची स्थिती अधिक बिकट होईल. देशातील लोकशाही प्रबळ राहण्यासाठी एक सक्षम विरोधी पक्ष असणे गरजेचे आहे; मात्र काँग्रेस सध्या स्वतःच्याच रणनीतीमध्ये अडकलेली दिसत आहे. त्यांना आपल्या संघटनात्मक उणिवा दूर करून आणि ईगो बाजूला ठेवून नवीन राजकीय वास्तवाचा स्वीकार करावा लागेल, अन्यथा आगामी वर्षांतील निवडणुकांमध्येही त्यांना नामुष्कीजनक पराभवाला सामोरे जावे लागू शकते. भाजपचे नियोजन आणि त्यांची निवडणूक जिंकण्याची जिद्द पाहता काँग्रेसला जोखीम पत्करून नवीन नेतृत्व आणि नवीन विचार मांडण्याचे धैर्य दाखवावे लागेल.
