संजीव ओक
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वेगाने विस्तारणार्या जगात क्लॉड मिथोस या स्वायत्त आणि संहारक मॉडेलच्या उदयाने जागतिक सायबर सुरक्षेसमोर एक अभूतपूर्व आव्हान उभे केले आहे. भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेला आणि बँकिंग प्रणालीला या नव्या भस्मासुराचा नेमका कसा धोका आहे, याचा वेध घेणारा हा विश्लेषणात्मक लेख.
विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या अखंड प्रगतीने मानवी जीवन जितके सुखकर आणि वेगवान केले आहे, तितकेच नवनवीन आणि अकल्पित धोकेही निर्माण केले आहेत. गेल्या काही वर्षांत एआयने (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) जगभरात एका मोठ्या आणि अभूतपूर्व क्रांतीला जन्म दिला आहे. मानवी मेंदूच्या आकलन क्षमतेला आणि निर्णय प्रक्रियेला थेट आव्हान देणारी ही यंत्रणा आज वैद्यकीय क्षेत्रापासून ते अवकाश संशोधनापर्यंत आपले निर्विवाद आणि एकतर्फी वर्चस्व प्रस्थापित करत आहे; परंतु निसर्गाच्या आणि विज्ञानाच्या नियमानुसार प्रत्येक नाण्याला दोन बाजू असतात. तंत्रज्ञानाचा हाच अद्भुत आविष्कार जेव्हा चुकीच्या दिशेने जातो किंवा त्याचा वापर जेव्हा जागतिक बँकिंग प्रणाली भेदण्यासाठी आणि सार्वभौम राष्ट्रांच्या सुरक्षेला हादरा देण्यासाठी होऊ लागतो, तेव्हा संपूर्ण जगाला एका नव्या, अज्ञात आणि भयानक संकटाचा सामना करावा लागतो.
नुकतेच अँथ्रोपिक या आघाडीच्या एआय कंपनीने विकसित केलेले क्लॉड मिथोस हे नवीन एआय मॉडेल आणि त्या अनुषंगाने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर समोर आलेले एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण विश्लेषणात्मक मत सध्या जागतिक चिंतेचा आणि खळबळीचा विषय बनले आहे. एआयच्या युगात जगातील कोणतीही प्रणाली आता सुरक्षित उरलेली नाही, हा या संपूर्ण चर्चेचा मुख्य गाभा आहे. तंत्रज्ञानाच्या या नव्या, स्वायत्त आणि विध्वंसक वळणाचा वेध घेतानाच भारतासारख्या वेगाने प्रगती करणार्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेवर याचा काय आणि किती भयंकर परिणाम होऊ शकतो, याचे तांत्रिक व धोरणात्मक विश्लेषण करणे ही आजच्या काळाची सर्वात मोठी आणि तातडीची गरज बनली आहे.
स्वायत्त आणि संहारक अस्त्र
एप्रिल महिन्याच्या सुरुवातीला एआय क्षेत्रातील आघाडीची कंपनी असलेल्या अँथ्रोपिकने त्यांच्या क्लॉड शृंखलेतील सर्वात प्रगत आणि अत्यंत शक्तिशाली अशा क्लॉड मिथोस प्रिव्ह्यू या मॉडेलची अधिकृत घोषणा केली. या घोषणेने जागतिक तंत्रज्ञान जगतात आश्चर्याची नव्हे, तर भीतीची एक मोठी लाट निर्माण केली आहे. आजवर आपण चॅटजीपीटीसारखी मॉडेल्स पाहिली आहेत, ज्यांना जनरेटिव्ह एआय म्हटले जाते; परंतु मिथोस हे या सर्वांच्या कित्येक पावले पुढे आहे. हे केवळ माहिती देणारे मॉडेल नसून ते एजंटिक स्वरूपाचे आहे. एजंटिक मॉडेलचा सरळ आणि सोपा अर्थ असा की, हे मॉडेल दिलेल्या कामासाठी स्वतःहून निर्णय घेऊ शकते, स्वतःच्या चुकांमधून शिकू शकते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, संगणकीय प्रणालींमधील अतिसूक्ष्म त्रुटी शोधून त्यांवर कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाविना स्वायत्तपणे सायबर हल्ला करू शकते. युनायटेड किंगडम एआय सिक्युरिटी इन्स्टिट्यूटने या मॉडेलच्या केलेल्या स्वतंत्र चाचण्यांमध्ये अत्यंत धक्कादायक माहिती समोर आली. या मॉडेलने सायबर सुरक्षेतील अत्यंत निष्णात तज्ज्ञांनाही थक्क करत तज्ज्ञांच्या पातळीवरील हॅकिंगच्या कामांमध्ये तब्बल 73 टक्के यश मिळवले.
सुरक्षेचा उडालेला फज्जा
अँथ्रोपिक कंपनीला आणि तिचे प्रमुख डॅरिओ अमोदेई यांना या मॉडेलच्या विध्वंसक क्षमतेची पूर्ण जाणीव होती. हे मॉडेल चुकीच्या हातांत पडले, तर ते जगभरातील डिजिटल पायाभूत सुविधांमध्ये हाहाकार उडवू शकते, याची त्यांना पक्की खात्री होती. म्हणूनच त्यांनी हे मॉडेल सार्वजनिक वापरासाठी उपलब्ध न करता प्रोजेक्ट ग्लासस्विंग नावाचा एक अत्यंत नियंत्रित आणि गुप्त उपक्रम सुरू केला. केवळ निवडक आणि विश्वासार्ह संस्थांनाच सायबर सुरक्षेच्या संरक्षणात्मक उद्देशांसाठी या मॉडेलचा वापर करण्याची परवानगी देण्यात आली; मात्र एका प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्थेने एक खळबळजनक अहवाल प्रसिद्ध केला आणि संपूर्ण जगाचे धाबे दणाणले. या अहवालानुसार, डिस्कॉर्ड या समाजमाध्यमांवरील काही अनधिकृत वापरकर्त्यांनी क्लॉड मिथोसच्या अत्यंत सुरक्षित मानल्या जाणार्या प्रणालीत घुसखोरी करून अनधिकृत प्रवेश मिळवला होता. जे अस्त्र केवळ सुरक्षेसाठी तयार केले गेले होते, तेच अस्त्र आता सायबर गुन्हेगार किंवा दहशतवादी गटांच्या हाती लागण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली. हॅकिंगची जी प्रगत क्षमता आतापर्यंत केवळ प्रगत राष्ट्रांच्या गुप्तचर यंत्रणांकडे मर्यादित होती, ती आता एका साध्या प्रॉम्प्टवर कोणालाही उपलब्ध होऊ शकते, ही कल्पनाच सर्वांना मुळापासून हादरवून सोडणारी आहे.
यूपीआय आणि बँकिंग प्रणालीला धोका
भारतासारख्या वेगाने डिजिटल अर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल करणार्या देशासाठी हा अत्यंत कळीचा प्रश्न आहे. या नव्या संकटाची भीषणता समजून घेण्यासाठी भारताच्या यूपीआय (युनिफाईड पेमेंटस् इंटरफेस) आणि बँकिंग प्रणालीचे तांत्रिक उदाहरण घेणे अत्यंत सयुक्तिक ठरेल. आज भारताची संपूर्ण अर्थव्यवस्था यूपीआयच्या भक्कम खांद्यावर उभी आहे. दररोज अब्जावधी रुपयांचे कोट्यवधी व्यवहार या प्रणालीवरून होतात. यूपीआयची रचना ही बँका, एनपीसीआय (नॅशनल पेमेंटस् कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया) आणि थर्ड पार्टी अॅप्स यांच्यातील एपीआय (अॅप्लिकेशन प्रोग्रामिंग इंटरफेस) समन्वयावर चालते. क्लॉड मिथोससारखे प्रगत एआय मॉडेल या एपीआय संवादामधील रेस कंडिशन नावाची अत्यंत सूक्ष्म त्रुटी शोधू शकते. या त्रुटीचा फायदा घेऊन हे एआय एकाच मायक्रो सेकंदात लाखो खोटे व्यवहार (बॉटनेट अटॅक) सुरू करून एनपीसीआयच्या मुख्य सर्व्हरवर प्रचंड ताण आणू शकते (ज्याला डीडीओएस हल्ला म्हणतात). किंवा एकाच खात्यातून एकाच वेळी हजारो ठिकाणी पैसे वळवण्याचा तांत्रिक गोंधळ निर्माण करू शकते. मानवी डोळ्यांना न दिसणार्या या त्रुटीचा गैरफायदा घेत मिथोस काही क्षणांत संपूर्ण देशाची पेमेंट सिस्टीम ठप्प करू शकते.
दुसरे म्हणजे, भारताची पारंपरिक बँकिंग व्यवस्था. आजही भारतातील अनेक मोठ्या राष्ट्रीयीकृत बँकांचे आणि सरकारी कार्यालयांचे कोअर बँकिंग सोल्युशन्स (सीबीएस) हे कोबोल किंवा जुन्या जावा प्रणालींवर (लेगसी सिस्टीम्स) चालतात. मिथोस या जुन्या कोडमधील डिसिरियलायझेशनसारख्या क्लिष्ट त्रुटी शोधून काढते. या तंत्राचा वापर करून मिथोस बँकेच्या सर्व्हरवर सलामी स्लायसिंग नावाचा हल्ला करू शकते. यात देशातील कोट्यवधी ग्राहकांच्या खात्यातून एकाच वेळी एक किंवा दोन पैसे वजा केले जातील. हा बदल इतका सूक्ष्म असतो की, ग्राहकाच्या किंवा बँकेच्या अलर्ट सिस्टीमच्या तो लक्षातही येणार नाही; मात्र कोट्यवधी खात्यांमधून एकाच वेळी असे पैसे वळवून एआय अब्जावधींचा डल्ला मारू शकते. याशिवाय, बँकेचा अत्यंत संवेदनशील डेटाबेस एन्क्रिप्ट करून रॅन्समवेअर हल्ला करण्याची या मॉडेलची स्वायत्त क्षमता मानवी कल्पनेच्या आणि नियंत्रणाच्या पूर्णपणे पलीकडची आहे.
सरकारकडून गंभीर दखल
या अभूतपूर्व धोक्याची अत्यंत गंभीर दखल घेत भारत सरकारने तातडीने पावले उचलण्यास सुरुवात केली आहे, जी खर्याअर्थाने एक स्वागतार्ह बाब आहे. एप्रिल 2026 च्या अखेरीस केंद्रीय अर्थमंत्र्यांनी बँकिंग क्षेत्रातील सर्वोच्च अधिकार्यांची आणि आरबीआयच्या प्रतिनिधींची एक तातडीची उच्चस्तरीय बैठक बोलावली होती. अर्थमंत्र्यांनी या धोक्याला अभूतपूर्व उभरता धोका असे अतिशय स्पष्टपणे संबोधले. त्यांनी सर्व बँका आणि वित्तीय संस्थांना अतिदक्षता बाळगण्याचे आणि या नव्या तंत्रज्ञानातून निर्माण होणार्या धोक्यांचा सामना करण्यासाठी तातडीने एक भक्कम समन्वय यंत्रणा विकसित करण्याचे कडक निर्देश दिले. या प्रक्रियेत सर्ट इन या देशाच्या सर्वोच्च सायबर सुरक्षा संस्थेला सामावून घेण्यात आले असून, परराष्ट्र मंत्रालयाच्या माध्यमातून अँथ्रोपिकच्या अमेरिकेतील वरिष्ठ नेतृत्वाशी थेट आणि स्पष्ट चर्चाही सुरू केली आहे.
भारताची रणनीती
हा धोका एका कंपनीपुरता किंवा क्लॉड मिथोस या एका मॉडेलपुरता मर्यादित नाही. भविष्यात यापेक्षाही अधिक प्रगत, चपळ आणि विनाशकारी एआय मॉडेल्स बाजारात येणार आहेत. यावर मात करण्यासाठी भारताला बहुआयामी आणि अत्यंत आक्रमक धोरण आखावे लागेल:
पायाभूत सुविधांचे सखोल ऑडिट : देशातील सर्व महत्त्वपूर्ण पायाभूत सुविधांचे तातडीने सखोल सुरक्षा ऑडिट करून जुन्या आणि कालबाह्य प्रणालींना युद्धपातळीवर अद्ययावत तंत्रज्ञानावर स्थलांतरित करावे लागेल.
स्वदेशी एआय सुरक्षा प्रणाली : एआयच्या हल्ल्याचा मुकाबला करण्यासाठी काट्याने काटा काढणे या न्यायाने आपल्यालाही एआयचाच वापर करणारी सक्षम स्वदेशी संरक्षक प्रणाली उभी करावी लागेल. यासाठी सार्वजनिक-खासगी भागीदारी मजबूत करणे गरजेचे आहे.
सायबर कायद्यांचे अद्ययावतीकरण : तंत्रज्ञान अत्यंत वेगाने बदलत असल्यामुळे आपले आयटी आणि सायबर कायदेही तितक्याच वेगाने अद्ययावत व्हायला हवेत. कायदेमंडळाने एआयच्या गुन्हेगारी वापराबाबत कडक कायदे बनवण्यात सक्रियता दाखवली पाहिजे.
आंतरराष्ट्रीय समन्वय : सायबर हल्ल्यांना कोणत्याही देशाच्या भौगोलिक सीमा नसतात. त्यामुळे जागतिक स्तरावर एआय तंत्रज्ञानाच्या विकासासाठी आणि वापरासाठी कठोर नियमावली तयार करण्यात भारताने खंबीर नेतृत्व केले पाहिजे.
एका नव्या युद्धाची सुरुवात
थोडक्यात सांगायचे, तर क्लॉड मिथोसच्या उदयानंतर संपूर्ण जगाने सायबर सुरक्षेच्या एका नव्या, अथांग आणि अत्यंत धोकादायक प्रदेशात पाऊल ठेवले आहे. आतापर्यंत आपण मानवी हॅकर्सचा सामना करतो; पण आता आपली लढाई अशा एका अद़ृश्य, वेगवान आणि अत्यंत बुद्धिमान यंत्रणेशी आहे, जी कधीही थकत नाही, जिच्याकडे मानवी भावना नाहीत आणि जिचा विचार करण्याचा वेग मानवाच्या कल्पनाशक्तीच्याही पलीकडचा आहे. एआयच्या युगात कोणतीही प्रणाली सुरक्षित नाही, हे आता केवळ तात्विक मत राहिलेले नाही, तर ती आजच्या डिजिटल युगाची अत्यंत कटू वास्तवता आहे. सायबर सुरक्षा हे आता बँकांमधील आयटी विभागाचे काम राहिलेले नाही, तर ती देशाच्या राष्ट्रीय सुरक्षेची सर्वात पहिली आणि मुख्य फळी बनली आहे. योग्य धोरणात्मक नियोजन, जागतिक समन्वय, स्वदेशी एआय तंत्रज्ञानातील भरीव गुंतवणूक आणि अखंड सतर्कता या शस्त्रांच्या आधारावरच आपण या संभाव्य संकटावर नक्कीच मात करू शकतो. नव्या युगाचे हे अद़ृश्य आव्हान पेलण्यासाठी भारत सक्षम आहे; परंतु त्यासाठी कृतीची वेळ उद्याची नाही, तर आजची आणि आताचीच आहे.
