डॉ. मंगेश कश्यप
पाण्याचे स्रोत आटत चालले आहेत, प्रदूषण वाढत आहे आणि जलचक्र अस्थिर झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर ‘सर्क्युलर इकॉनॉमी’ ही संकल्पना एक प्रभावी पर्याय म्हणून उदयास आली आहे. पाण्याचा पुनर्वापर, संसाधन पुनर्प्राप्ती आणि स्मार्ट व्यवस्थापन या उपाययोजना स्वीकारल्या, तर भविष्यातील जलसंकटावर मात करता येईल.
जागतिक अर्थव्यवस्थेने दीर्घकाळ घे-बनव-वापर-फेक या रेषीय (linear) मॉडेलवर भर दिला. या पद्धतीमुळे नैसर्गिक संसाधनांवर प्रचंड ताण निर्माण झाला आहे. पाण्याचे स्रोत आटत चालले आहेत, प्रदूषण वाढत आहे आणि हवामान बदलामुळे जलचक्र अस्थिर झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर ‘सर्क्युलर इकॉनॉमी’ ही संकल्पना एक प्रभावी पर्याय म्हणून उदयास आली आहे. या मॉडेलमध्ये संसाधनांचा जास्तीत जास्त पुनर्वापर, पुनर्निर्मिती आणि कार्यक्षम वापर यावर भर दिला जातो. या परिवर्तनामध्ये वॉटर युटिलिटीज म्हणजे पाणीपुरवठा, स्वच्छता आणि सांडपाणी व्यवस्थापन करणार्या संस्था या अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. त्या केवळ पाणीपुरवठादार नसून, शाश्वत संसाधन व्यवस्थापनाचे केंद्र बनत आहेत.
परंपरेने वॉटर युटिलिटीजचे काम मर्यादित होते. स्वच्छ पाणी पुरवणे, सांडपाणी प्रक्रिया करणे आणि सार्वजनिक आरोग्य राखणे; मात्र आजच्या बदलत्या पर्यावरणीय आणि आर्थिक परिस्थितीत ही भूमिका झपाट्याने बदलत आहे.
पाण्याची टंचाई, ऊर्जा खर्चात वाढ आणि प्रदूषणाचे वाढते प्रमाण यामुळे युटिलिटीजना नव्या द़ृष्टिकोनातून विचार करावा लागत आहे. आता त्या रिसोर्स मॅनेजर्स म्हणून कार्य करत आहेत. म्हणजेच, त्या पाण्यातील ऊर्जा, पोषक द्रव्ये आणि इतर घटकांचे पुनर्प्राप्ती करून त्यातून आर्थिक मूल्य निर्माण करत आहेत.
ही भूमिका केवळ पर्यावरणीय नाही, तर आर्थिकद़ृष्ट्याही महत्त्वाची आहे. कारण, संसाधनांचा पुनर्वापर केल्याने खर्च कमी होतो आणि नवीन उत्पन्न स्रोत निर्माण होतात.
सर्क्युलर परिवर्तनासाठी तीन प्रमुख मार्ग महत्त्वाचे मानले जातात. वॉटर पाथवे, मटेरियल्स पाथवे आणि एनर्जी पाथवे.
वॉटर पाथवे म्हणजे पाण्याचा वापर क्लोज्ड-लूप प्रणालीत करणे. यामध्ये पाण्याचा पुनर्वापर, गळती नियंत्रण आणि मागणी व्यवस्थापन यांचा समावेश होतो.
मटेरियल्स पाथवे म्हणजे सांडपाण्यातील घटकांचे पुनर्प्राप्ती करून त्यांचा वापर खत, कच्चा माल किंवा इतर उत्पादनांमध्ये करणे.
एनर्जी पाथवे म्हणजे सांडपाण्यापासून ऊर्जा निर्माण करणे आणि ऊर्जा स्वावलंबन साध्य करणे.
हे तिन्ही मार्ग एकत्रितपणे जलव्यवस्थापन अधिक शाश्वत बनवतात.
या परिवर्तनामागे अनेक महत्त्वाचे घटक कार्यरत आहेत.
प्रथम ग्राहकांची भूमिका बदलत आहे. ते केवळ पाणी वापरणारे नसून प्रोस्यूमर्स बनत आहेत. ते पाणी वाचवण्यासाठी स्मार्ट उपकरणे वापरतात, पावसाचे पाणी साठवतात आणि पुनर्वापराला प्रोत्साहन देतात.
दुसरे म्हणजे, उद्योग क्षेत्र. उद्योग हे मोठे पाणी वापरकर्ते आहेत; पण ते पुनर्प्राप्त संसाधनांचे ग्राहकही बनू शकतात. उदाहरणार्थ, प्रक्रिया केलेले सांडपाणी औद्योगिक थंडकरणासाठी वापरले जाऊ शकते.
तिसरे म्हणजे, धोरणात्मक बदल. सरकारे आता पुनर्वापर आणि संसाधन पुनर्प्राप्तीला प्रोत्साहन देत आहेत. पूर्वी अडथळा ठरणारे नियम आता सुलभ होत आहेत.
चौथे म्हणजे, पायाभूत सुविधा. नैसर्गिक (नद्या, जलस्रोत) आणि कृत्रिम (पाईपलाईन, ट्रिटमेंट प्लांटस्) यांचे पुनर्रचना करणे आवश्यक आहे.
पाण्याच्या वापरामध्ये मोठ्या प्रमाणावर अपव्यय होत असल्याचे दिसून येते. गळती, चुकीचा वापर आणि प्रदूषण यामुळे पाण्याची उपलब्धता कमी होते.
सर्क्युलर इकॉनॉमीमध्ये पाण्याचा वापर योग्य गुणवत्तेनुसार योग्य वापर या तत्त्वावर आधारित असतो. उदाहरणार्थ, पिण्यासाठी उच्च दर्जाचे पाणी, तर शेती किंवा औद्योगिक वापरासाठी पुनर्वापर केलेले पाणी.
पावसाचे पाणी साठवण ही एक महत्त्वाची उपाययोजना आहे. यामुळे भूजल पातळी वाढते आणि पूर नियंत्रणास मदत होते.
ग्रेवॉटर (स्वयंपाकघर, बाथरूममधील पाणी) पुनर्वापर करून सिंचन, फ्लशिंग आणि साफसफाईसाठी वापरता येते. गळती नियंत्रण आणि दाब व्यवस्थापनाद्वारे मोठ्या प्रमाणावर पाणी वाचवता येते. हे उपाय जलसंकट कमी करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरतात. वॉटर युटिलिटीज सर्क्युलर इकॉनॉमीच्या केंद्रस्थानी आहेत. त्यांच्या बदलत्या भूमिकेमुळे जलव्यवस्थापन अधिक कार्यक्षम, शाश्वत आणि आर्थिकद़ृष्ट्या सक्षम बनत आहे.
पाण्याचा पुनर्वापर, संसाधन पुनर्प्राप्ती आणि स्मार्ट व्यवस्थापन या उपाययोजना स्वीकारल्या, तर भविष्यातील जलसंकटावर मात करता येईल. हा केवळ तांत्रिक बदल नाही, तर एक व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तन आहे.
